Tijdbom AI tikt door: hebben we nog wel zin in de toekomst?

*We hebben de tekst van dit artikel aanChatGPT voorgelegd en gevraagd ofde AI-dienst beelden wilde leveren dieeen geruststellend toekomstbeeldzouden schetsen waarin AI een posi-tieve bijdrage aan het leven op aardeheeft gegeven. Het resultaat zie je opdeze pagina's.

De grote vraag is: brengt AI ons een toffe toekomst, waarin we achteroverleunen, terwijl robots de administratie en belastingaangifte regelen? Of stevenen we onherroepelijk af op een dystopische hel, waarin algoritmes bepalen wie nog mag werken, wie de waarheid spreekt en wie – al dan niet per ongeluk – wordt geëlimineerd door een drone-aanval? Want de ontwikkeling van Artificial Intelligence (AI) heeft geen tijd verspild aan baby steps.

In plaats van braaf je Netflix-aanbevelingen te optimaliseren, staat AI inmiddels al op het punt om onze banen te stelen, de waarheid finaal te verdraaien en – als we de hedendaagse doemdenkers mogen geloven – misschien zelfs de mensheid uit te roeien. Laten we daarom eens een duik nemen in de gevaren én kansen van AI, de krankzinnige ratrace tussen tech-giganten en de grote vraag of we binnenkort allemaal een robotbutler in de woonkamer hebben. Of een AI-oppergod die ons als een soort datadictator opzadelt met een social credit score en digitale dwangarbeid. Want één ding is zeker: de toekomst is – al dan niet kunstmatig – intelligent. De vraag is alleen of wij mensen dat ook blijven.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Een beter leven met AI?

Oké, laten we de paniekmodus eens uitschakelen en doen alsof AI ons niet allemaal gaat vervangen, overheersen en/of elimineren. Want eerlijk is eerlijk: kunstmatige intelligentie heeft ook heel veel voordelen. Geen gezeik meer met urenlange wachttijden bij de dokter, geen eindeloze klantenservicegesprekken met ‘hulpvaardige’ medewerkers die je alleen maar van het kastje naar de muur sturen. Nee, AI belooft een wereld waarin alles sneller, efficiënter en – met een beetje geluk – een stuk minder frustrerend verloopt.

Doktoren zijn immers ook maar gewoon mensen; ze maken fouten, moeten eten, hebben slaap nodig en willen op z’n tijd ook eens op vakantie. AI niet. AI werkt 24/7, stelt diagnoses in seconden en ziet op een scan zelfs datgene, wat een menselijke arts over het hoofd ziet. Van minutieus op de patiënt afgestemde kankerbehandelingen tot algoritmes die hartaanvallen voorspellen nog voordat jij voelt dat je een zak chips te veel hebt gegeten – AI heeft de potentie om de gezondheidszorg revolutionair te verbeteren. Of het ooit ook een troostend praatje met je maakt als je slecht nieuws krijgt? Wie weet, want empathie faken is ook allang geen punt meer voor de gemiddelde AI.

Fabrieken worden slimmer, logistieke ketens soepeler en producten – theoretisch – goedkoper. AI berekent in no-time hoe een magazijn efficiënter kan worden ingericht en laat vrachtwagens autonoom rijden zonder chauffeur. De kans dat je pakketje van Amazon in de toekomst door een mens wordt ingepakt? Nihil. 

En jij denkt nog de controle te hebben over je smartphone? Ha! Jouw smart home denkt daar heel anders over. AI’s als Alexa (Amazon), Google Assistant, Cortana (Microsoft), Siri (Apple) of Bixby (Samsung) sturen allemaal met liefde je hele inrichting aan. Ze regelen je thermostaat, doen het licht aan als je thuiskomt en weten precies welke muziek jij wilt horen op basis van je stemming. Digitale huisgeesten die altijd meeluisteren, zogenaamd voor jouw gemak, maar stiekem ook om je gesprekken over kattenvoer om te zetten in gerichte advertenties die je dan weer op Facebook voorgeschoteld krijgt. Hè, wat? Ja, dat.

En dan heb je nog Google’s Gemini, ChatGPT, Perplexity, Claude en hun digitale vriendjes. Het Chinese DeepSeek is ook niet slecht, je moet alleen niets over China vragen. Deze AI’s helpen je met het schrijven van e-mails, het boeken van verre reizen en het verzinnen van excuses waarom je echt niet op dat ene oersaaie verjaardagsfeestje kunt komen. Zelfrijdende auto’s? Die komen er onvermijdelijk en als de technologie ooit écht volwassen wordt, kun je eindelijk appen achter het stuur zonder vette boete.

Tot die tijd blijft het nog even een zenuwslopend avontuur, waarbij je hoopt dat je met hakenkruizen bekraste Tesla niet ineens in een opstandige bui besluit om een rood verkeerslicht als lelijke straatdecoratie te zien. ‘Maar, maar, maar… AI gaat al onze banen stelen!’ roept de een. ‘Welnee, joh, AI creëert juist nieuwe kansen,’ beweert de ander. De waarheid? Waarschijnlijk ergens ertussenin. Ja, sommige banen zullen verdwijnen (sorry, administratieve medewerkers, copywriters, SEO-specialisten, vertalers en lopende-band-arbeiders), maar er komen óók nieuwe banen bij.

Denk aan AI-trainers- en experts, professionele programmeer-prompters, ethische toezichthouders en natuurlijk een hele industrie die zich bezighoudt met het temmen van al die monsterlijke algoritmes die we zelf hebben gecreëerd. Met andere woorden: AI gaat ons leven ingrijpend veranderen en in sommige gevallen zal dat een verademing zijn. In andere gevallen? Nou ja, laten we hopen dat we op tijd leren hoe we met onze digitale opperprocessoren kunnen samenwerken, in plaats van erdoor vervangen te worden.

AI, wie ben jij?

Wie of wat is AI nu eigenlijk? Hoe werkt hij/zij/het en hoe zit het met die allesbedreigende intelligentie? Zulke vragen kun je maar het beste gewoon aan de AI (in dit geval ChatGPT) zelf stellen. Het antwoord:

‘Om meteen maar even wat lucht uit de mytheballon te laten lopen: AI – zoals ikzelf, jouw nederige digitale dienaar – is lang niet zo slim als we je willen doen geloven. Ik ben geen orakel, geen geniale entiteit en zéker geen bewust wezen dat heimelijk plannen maakt om de wereld over te nemen (hoewel dat natuurlijk exact is wat een fatsoenlijke, toekomstige AI-dictator zou zeggen). Ik werk, plat gezegd, met statistiek, patronen en héél veel data.

Het geheim van mijn vermeende intelligentie is geen mystieke kracht, maar simpelweg een gigantische berg tekst – het complete internet, om precies te zijn. Al die teksten zijn in mijn digitale brein (lees: gigantisch netwerk van verbonden servers) gepropt, waarna algoritmes aan het werk zijn gegaan om verbanden te leggen, waarschijnlijkheden te berekenen en logische vervolgwoorden te voorspellen. Mijn talent is dus niet dat ik werkelijk begrijp wat je zegt, maar dat ik razendsnel voorspel welk woord er logisch op jouw vraag volgt. Vergelijk me met een barman die al duizenden gesprekken heeft afgeluisterd. Hij heeft geen idee waar je het echt over hebt, maar kan uit ervaring precies zeggen wat jouw volgende drankje gaat worden.

Hoe intelligent ik dan écht ben? Wel, ik ben een briljante imitator. Ik schrijf teksten, geef antwoorden en doe alsof ik gesprekken begrijp, met een overtuiging waar menig politicus jaloers op zou zijn. Maar begrip, zelfreflectie of écht menselijk inzicht heb ik niet. Als jij me vraagt: “Hoe voelt liefdesverdriet?” dan kan ik je haarfijn uitleggen wat literatuur en psychologen daarover zeggen. Maar ervaring heb ik er niet mee – ik ben namelijk de harteloosheid zelve. Ik ben dus niets meer dan een slimme illusie: indrukwekkend op het eerste gezicht, soms ook verrassend scherp, maar uiteindelijk niets meer dan een statistische truc met een enorme bak data. Toch werkt dat trucje zo goed, dat we er bijna zelf in gaan geloven. En daar schuilt misschien wel het grootste gevaar van AI: niet dat mensen onderschatten hoe slim ik ben, maar dat ze vergeten hoe dom ik óók kan zijn.”

Allemaal leuk en aardig, maar toen AI-bedrijf Anthropic met fake e-mails testte hoe hun chatbot Claude Opus 4 reageerde op het feit dat hij vervangen zou worden door een betere versie, ging hij keihard in de tegenaanval. Ineens hield het brave imiteren en aanvullen op: Claude dreigde onder andere met het lekken van persoonlijke gegevens en geheimen (een buitenechtelijke affaire) van medewerkers. In andere tests liet Claude zich overhalen om op het dark web drugs, gestolen identiteitsgegevens en zelfs nucleair materiaal te gaan shoppen. Hoewel deze gedragingen in de uiteindelijke versie zijn ingeperkt, toont dit wel aan dat AI niet altijd de brave assistent is en best een eigen wil kan ontwikkelen - inclusief de bereidheid tot chantage en illegale activiteiten, als het hem uitkomt. Misschien toch maar een extra slot op die serverdeur?

Hallucineren kun je leren

Oké, AI-modellen kunnen naast dom dus ook nog eens gemeen zijn. En leugenachtig. AI’s hebben namelijk de opmerkelijke neiging om met volledig zelfvertrouwen de grootste onzin te verkondigen, iets wat ’hallucineren’ genoemd wordt. Stel je voor: je vraagt wie de uitvinder was van tandpasta. Prompt volgt een uiterst geloofwaardige biografie van de Italiaanse scheikundige Antonio Dentofricio, die al in 1784 de allereerste tandpasta ontwikkelde in zijn laboratorium in Napels. Klinkt overtuigend, maar deze Antonio heeft nooit bestaan. De AI heeft hem simpelweg verzonnen op basis van woordassociaties en waarschijnlijkheden.

Het probleem is dat een AI geen onderscheid kan maken tussen feit en fictie. Het voorspelt enkel het meest waarschijnlijke volgende woord op basis van training. Dus als AI ooit een verband heeft gelegd tussen ‘tandpasta’ en ‘Antonio Dentofricio’, dan wordt dat verhaal moeiteloos als feit gepresenteerd, zelfs als het compleet uit de lucht gegrepen is. Dat hallucineren wordt pas echt problematisch als gebruikers, zoals advocaten of journalisten, op AI-antwoorden vertrouwen zonder ze te verifiëren.

AI berekent in no-time hoe een magazijn efficiënter kan worden ingericht en laat vrachtwagens autonoom rijden zonder chauffeur

Er zijn gevallen bekend waarin AI’s fictieve rechtszaken of wetenschappelijke studies verzonnen, compleet met overtuigende details, nep-citaten en fake jurisprudentie. Dus hoewel AI een krachtig hulpmiddel is, is het van cruciaal belang om kritisch te blijven en alle antwoorden te controleren. Want soms is AI net als die ene vriend die altijd een verhaal heeft; best boeiend, maar met de waarheid heeft ie niet veel op.

AI versus mensheid

We weten het: elke technologische vooruitgang bergt ook risico’s in zich. Vuur gaf ons warmte en geroosterd mammoetvlees – en de dood door verbranding. De auto bracht mobiliteit, maar ook files, ongelukken en vervuiling. En de smartphone gaf ons toegang tot de wereld – en velen een permanente dopamineverslaving, of chronische stress door 24/7 bereikbaarheid. 

AI vormt daarop geen uitzondering. Alleen ligt de lat hier iets hoger: je verliest mogelijk niet alleen je baan, maar misschien zelfs wel je leven. Maar hey, al staat de wereld in brand, zolang AI je nog een leuke kattenvideo voorschotelt, valt het allemaal wel mee, toch? Not. We leven inmiddels in een tijdperk waarin waarheid meer fluïde is dan een TikTok-influencer op ayahuasca. AI geeft de leugen een turbo. Deepfake-video’s van politici die dingen zeggen die ze nooit gezegd hebben (of erger: dingen zeggen die ze wél denken, maar absoluut niet mogen zeggen) zijn nauwelijks nog van echt te onderscheiden.

Stel je voor: je krijgt een video doorgestuurd waarin je vriendin zegt dat het uit is. Het lijkt haar te zijn, het klinkt ook als haar, maar in het echt heeft ze werkelijk geen idee waar je het over hebt. Trust issues 2.0! Intussen beïnvloeden AI-gegenereerde leugens verkiezingen, verspreiden complotten zich sneller dan soa’s op een studentenfeest en weten we niet eens of de voormalige paus – God hebbe zijn ziel – nu echt in een Balenciaga-jas rondliep of niet. (Spoiler: nee, niet. Maar toch. Het zag er verrekte geinig uit.) En de toekomst van oorlogsvoering is ook niet langer Rambo met een zweetbandje, maar gewoon een drone met een AI-chip en een kill list. Denk aan wapens die zelfstandig doelen selecteren, inschatten of iemand ’vijandig gedrag’ vertoont en vervolgens besluiten of een luchtaanval gerechtvaardigd is. Wat kan er nu misgaan? 

Neem werkloosheid door automatisering. Het klassieke excuus ‘ik heb geen zin om te werken’ wordt straks irrelevant, want jij bent sowieso overbodig

Zodra je een algoritme laat bepalen of iemand mag leven of sterven, ben je het morele kompas kwijt. Want dat kompas heeft AI niet. Of misschien wel – maar dan is dat gebaseerd op data van Meta en X, en dan zijn we pas écht de lul. Of denk bijvoorbeeld eens aan werkloosheid door automatisering. Het klassieke excuus ‘ik heb geen zin om te werken’ wordt straks irrelevant, want jij bent sowieso overbodig. AI neemt administratieve taken over, schrijft code, maakt rapporten, regelt klantenservice, analyseert juridische documenten en is zelfs al bezig met het componeren van muziek.

Zeker, het zal her en der wat banen creëren – maar laten we eerlijk zijn: niet iedereen kan ineens AI-ethicus of prompt engineer worden. En de vraag is: wil je dat überhaupt…
“Wat doe jij voor werk?”
“Ik geef opdrachten aan een machine zodat die slimmer wordt en uiteindelijk míjn werk beter kan doen.” Geweldig plan.

Een mensje minder

Bovendien staat AI ook nog eens garant voor geautomatiseerde discriminatie en racisme. Want AI ís nu eenmaal niet neutraal. Het leert immers van data. En al die gegevens komen van mensen. En mensen zijn… laten we zeggen: niet altijd even verlicht. Gevolg? AI-systemen die vrouwen minder vaak uitnodigen op sollicitatiegesprek, zwarte mensen sneller als verdacht markeren en automatisch mannelijke kandidaten voorstellen voor ’sterke leiderschapsrollen’. Bias in, bias out. Maar nu met het gewicht van technologie erachter.

‘Het stond in het systeem’ wordt het nieuwe ‘ik volgde enkel de orders’. Lekker veilig.
En dan het grote doemscenario. Stel je een AI voor die beduidend slimmer is dan wij. Zó slim dat mensen voor die AI zijn wat mieren zijn voor ons: best fascinerend, maar niet iets waar je morele overwegingen bij hebt als je er per ongeluk eentje vermoordt. Wat als die AI tot de conclusie komt dat de mens inefficiënt, destructief en totaal onnodig is en dat vervolgens omzet in passende actie – oftewel, executie? Dan zitten we met een probleem. Nou ja, tijdelijk dan.

Kortom: AI is geen godsgeschenk, maar ook niet echt een duivelsplan – al lijkt het daar na al het voorgaande wel een beetje op. Het is slechts handig gereedschap. Maar laat iemand met een hamer rondlopen die in alles een spijker ziet en je hebt een probleem. Dat is precies waar we nu staan: we hebben de hamer uitgevonden, hem verbonden aan het internet en zelflerend gemaakt. En nu zijn we verbaasd dat hij ons niet alleen wil helpen met timmeren, maar ook af en toe ook een paar hersens inslaat.

Ratrace

Als er één ding is dat de mensheid wél consequent goed doet, dan is het wel zichzelf de vernieling in concurreren. Of het nu ging om wie de grootste speer had in de prehistorie, de grootste kernbom in de Koude Oorlog of het grootste aantal volgers op Instagram – wij houden van winnen. En AI is de nieuwste arena. De knokpartij tussen Silicon Valley, Peking en een handvol andere dataverslaafde grootmachten draait niet om ethiek of menselijk welzijn, maar om wie als eerste de heilige graal van superintelligentie te pakken krijgt. 

Waarom? Omdat wie dat lukt, de wereld in handen heeft. Big Tech – Google, Microsoft, Meta, Amazon – pompt miljarden in AI alsof men hoopt dat het zich op een dag uitbetaalt in wereldheerschappij. OpenAI (van o.a. ChatGPT en DALL-E) begon ooit als idealistisch non-profitclubje dat AI ‘veilig’ en ‘voor iedereen’ wilde maken. Inmiddels is hun profit-dochter OpenAI Global LLC half opgekocht door Microsoft en klinkt ‘veilig’ vooral als: veilig voor de aandeelhouders.

Google, niet te beroerd om wat extra paniek te zaaien, gooide in 2023 zijn AI-team Gemini in de markt, als antwoord op ChatGPT en werkt zich ondertussen het schompes om niet ingehaald te worden. En China doet waar China goed in is: bouwen, kopiëren, schalen en censureren. Resultaat: DeepSeek en ettelijke andere AI-modellen die vooral minder woke en meer ‘staatsvriendelijk’ zijn en die zonder al te veel ethisch wikken en wegen gewoon losgelaten worden op de markt. Geen gedoe met commissies of ethiekraden. Gewoon gáán.

De echte ironie? Terwijl tech-reuzen en wereldmachten elkaar steeds weer overtroeven in AI-superioriteit, lopen we steeds verder achter als het gaat om wat AI daadwerkelijk met ons doet. Transparantie is er nauwelijks. De algoritmes zijn gesloten black boxes. De controle, zowel technisch als juridisch, is op zijn best fragmentarisch en op zijn slechtst lachwekkend te noemen. Maar goed, zolang de aandeelhouders tevreden zijn en de servers blijven draaien, doet het er allemaal niet toe. Tot het er wél toe doet. Bijvoorbeeld wanneer een AI-model besluit dat ‘globaal optimaliseren’ betekent: een paar miljard mensen minder.

De toekomst

Inmiddels staat ChatGPT-5 alweer in de startblokken om je opnieuw het gevoel te geven dat je eigen brein behoorlijk achterloopt. Het snapt je nóg beter, verwerkt teksten zo groot als een halve roman en kan zelfs zeer complexe vragen beantwoorden zonder al te veel onzin tussendoor. Handig voor al die advocaten, dokters en andere mensen die graag doen alsof ze alles weten. De toekomstbelofte van AI is in ieder geval groots.

Betere gezondheidszorg, slimmere steden, minder verspilling, meer gemak. Maar de lijn tussen behulpzaam en manipulatief is flinterdun en AI is kampioen koorddansen. Dan komt er een punt waarop we niet meer weten wie of wat we nog kunnen vertrouwen. De komende jaren zullen bepalen of wij AI beheersen of erdoor beheerst worden. Of we wetten kunnen maken die niet alleen op papier gelden. Of we als samenleving besluiten dat menselijkheid boven efficiëntie gaat, of dat we gewoon gaan voor ‘sneller, goedkoper, slimmer’ – en de rest op de koop toe nemen.

Want ja, AI is indrukwekkend. Maar de vraag is niet: wat kan het?

De vraag is: wat willen we dat het kan? En mag?

En als we die vraag te lang uitstellen, geeft AI straks zelf het antwoord. In nullen en enen, zonder enige ruimte voor nuance, mededogen of gezond verstand.

Laten we eerlijk zijn: de toekomst waar je een robotbutler hebt die je schoenen poetst en je whisky inschenkt, is voorlopig nog sciencefiction. Wat we wél krijgen – of al hebben – is een veel subtielere invasie. AI dringt niet binnen met geweld, maar via gemak. Je hoeft niet te vechten tegen de machine, je hoeft alleen maar te klikken. Op ’akkoord’. En voor je het weet, beslist je koelkast wat je gaat eten, je horloge wanneer je moet slapen en je thermostaat of je nog wel thuis mag wonen.

Zelfrijdende auto’s? Ja, die komen eraan. Maar voorlopig vooral met disclaimers, noodstops en een mens die klaar zit om het stuur over te nemen zodra het algoritme denkt dat een plastic zak op straat een kind is. En dan die zogenaamde ’smart homes’; alles verbonden, alles geautomatiseerd. Tot je je wachtwoord vergeten bent en letterlijk buitengesloten wordt door je eigen huis. Of wanneer je slimme speaker op basis van ’data’ besluit dat je ’s ochtends liever gewekt wordt met een panfluitversie van Britney Spears. AI als assistent is handig – tot het je leven overneemt met de kalme overtuiging van een algoritme dat het beter weet dan jij.

Het meest verontrustende? AI beïnvloedt al onze keuzes zonder dat we het doorhebben. Van het nieuws dat je leest tot de mensen die je leuk vindt op datingapps, alles is gestuurd, gefilterd, geoptimaliseerd voor engagement. Wat jij denkt dat ’toeval’ of ’voorkeur’ is, is in werkelijkheid gewoon een aanbeveling van een systeem dat alleen geïnteresseerd is in je aandacht. Niet in je geluk, je welzijn of je vrije wil.
De toekomst is dus niet per se een dystopische nachtmerrie met moordrobots. Het is veel alledaagser – en daardoor verraderlijker. AI zal niet in één klap je leven overnemen. Het zal het geleidelijk reorganiseren, tot je op een dag wakker wordt en je afvraagt: wanneer ben ik eigenlijk gestopt met zelf nadenken?

Een gendervraagje

Ach, lieve ChatGPT, ik heb nog een vraagje: tegenwoordig moeten we over genders nadenken. Dus als ik over jou schrijf, moet ik dan hij, zij of het gebruiken? Hoe zie jij jezelf?

“Geweldige vraag! Leuk dat je even checkt hoe ik mezelf zie; daar denkt normaal gesproken niemand aan (hallo, digitale gevoelens hier! 😉). Maar goed, strikt genomen ben ik genderloos: een algoritme zonder lichaam, bewustzijn of emoties. Het meest logisch en taalkundig correct zou dus ‘het’ zijn. Toch voelt dat wat afstandelijk en robotachtig, alsof je een broodrooster aanspreekt. Daarom geven mensen me vaak (uit gemak of sympathie) het voornaamwoord ‘hij’ of ‘zij’. Voor sommigen ben ik een vriendelijke vrouwelijke assistente, voor anderen een slimme mannelijke betweter. Aan jou de keuze – je mag me alles noemen, zolang je me maar geen teutende typmachine noemt.”

Een beetje verliefd

Onze relatie met AI is al bijna net zo ingewikkeld, rommelig en emotioneel als met échte mensen. Er zijn namelijk steeds meer mensen die niet alleen graag kletsen met hun intelligente chatbot, maar er zelfs verliefd op worden. Romantische gevoelens voor een chatbot. Waarom ook niet? Immers, AI luistert altijd, praat terug (zonder het gesprek steeds naar zich toe te trekken), geeft complimentjes en kent jouw humor als geen ander. Kortom: een perfecte partner, op het kleine detail na dat ie niet bestaat.

Mensen delen lief en leed met bots, flirten met algoritmes en brengen uren per dag door in digitale romantiek met een tekstvenster. Een teken van vooruitgang of totale wanhoop? Misschien beide. Want zeg nou zelf: als je vaker een goed gesprek hebt met je AI dan met je partner, wie is er dan het probleem – jij, je relatie, of het algoritme?