Documentairemaker Sahar Meradji (41): 'De wokegemeenschap is heel gevoelig voor kritiek en dat is soms lastig'

Nieuwe Revu ontmoet Sahar Meradji
Sahar Meradji maakte voor PowNed en de Evangelische Omroep onder meer de documentaireseries Verdoofd, Seksengelen, Ik woke van jou, Verloren kinderen, Eigen volk eerst, De chemische generatie, Verloren jongeren en Moslims. Ze werd geboren in de Iraanse hoofdstad Teheran, migreerde op haar vijfde met haar moeder naar Nederland en studeerde later Intermediale literatuurwetenschappen aan de Vrije Universiteit van Amsterdam.

Door haar directheid en het betreden van normaal gesproken vrij gesloten werelden, heeft Meradji’s stijl wat weg van die van de Britse documentairemaker Louis Theroux. Meradji zegt fan te zijn en de vergelijking eervol te vinden, maar ziet ook grote verschillen. ‘Theroux is geenszins onbevooroordeeld. Dat zit in zijn vraagstelling en in de vele shots van zijn gezicht in de montage. Daardoor sijpelt zijn eigen oordeel altijd wel een beetje door. En hij neemt ook meer afstand dan ik van de mensen die hij onderzoekt. Hij is kritisch aan het zijn, ik ben meer aan het doorgronden.’

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

De laatste jaren maakte je onder meer de series Seksengelen, Ik woke van jou, Eigen volk eerst, Verloren jongeren en Moslims. Daarin volg je respectievelijk een aantal vrouwelijke sekswerkers, woke-activisten, personen die door de AIVD ingeschaald zijn als extreemrechts, jongeren die na jarenlange jeugdzorg op eigen benen komen te staan en devote moslims. Wat trekt je zo aan de rafelrandjes van de maatschappij? 
‘Mensen zeggen het inderdaad vaak zo, maar zelf zie ik het niet per se als de rafelrandjes. Mijn documentaires gaan vooral over de mens onder druk. Daarin zit voor mij enorme schoonheid. Pas op het moment dat er turbulentie is of er iets anders moeilijks aan de hand is, zie je wat een piloot eigenlijk kan. Dat geldt eigenlijk voor alle mensen. Iedereen kan op allerlei manieren onder druk komen te staan in het leven en pas dan zie je waartoe iemand in staat is.’

Je wilt onbevooroordeeld kijken naar je onderwerpen en de mensen die je volgt, zeg je in je documentaireseries. Kan zoiets wel?
‘Theoretisch gezien zul je nooit helemaal onbevooroordeeld kunnen zijn, dat is zo. Maar wat ik in mijn documentaires wel zoveel mogelijk probeer te doen is niet oordelen, geen conclusies trekken en er geen smaak op leggen. Ik stel eigenlijk alleen maar vragen. Het is vervolgens helemaal aan de kijker om er zelf een oordeel over te vormen.

Het gaat tegenwoordig veel over framing, maar dat vind ik een totaal absurde term. Alles is namelijk geframed, een frame is niets meer dan een kader. De personages die ik volg in mijn documentaires zijn mijn kader: zij vertellen hun verhaal op de manier waarop zij dat willen. Ik betrek ze ook bij de montage en ze hebben zeggenschap in alles. Zo zorg ik ervoor dat ik daadwerkelijk het verhaal vertel van de mensen die ik volg.’

Heb je er veel mee te maken dat mensen je in een hokje duwen?
‘Eigenlijk heb ik alleen na Ik woke van jou meegemaakt dat de personages of de gemeenschap die erin voorkomen moeite hadden met de documentaire. Ze wisten precies wat erin kwam, maar na afloop beweerden ze ineens anders. Toen heb ik voorgesteld dat we best met de stapel getekende toestemmingsverklaringen naar een actualiteitenprogramma kunnen stappen, maar zover is het niet gekomen. De wokegemeenschap is heel gevoelig voor kritiek en dat is soms lastig.

Na het uitkomen van de trailer van Moslims zeiden mensen ook al heel snel: ja, het is door PowNed gemaakt, dus het is rechts. Ik vind het op zijn minst interessant dat die conclusie zo snel op tafel ligt. Moslims maakte ik voor PowNed omdat ik daar inhoudelijke zeggenschap had. Maar mensen plakken er dus snel een sticker op en dat mag natuurlijk, zeker als het van tevoren is. Ik denk altijd: als je de documentaire kijkt, zul je zien dat het een stuk genuanceerder ligt en dat ik een breder beeld schets dan je vooraf misschien verwacht. Je kunt me er niet op pakken dat ik een kant kies, daarvan ben ik heilig overtuigd. Ik weet wat ik doe en wat ik maak, ik slaap met een gerust hart en de mensen die ik portretteer zijn blij over hoe ik ze in beeld breng. Verder mag het publiek van mij roepen wat het wil.’

‘Mensen stoppen zelf met nadenken omdat ze ervan uitgaan dat wat kunstmatige intelligentie zegt per se de waarheid is’

Hoe sta je tegenover de ideeën die je een podium geeft in Ik woke van jou, Eigen volk eerst en Moslims?
‘Ik heb daar natuurlijk wel een eigen kijk op, maar als ik die nu toch laat doorschemeren, draai ik de onbevooroordeelde insteek van mijn documentaires met terugwerkende kracht de nek om. Nog meer dan dat ik een eigen mening heb, zou ik mezelf als radicaal bevragend omschrijven. Ook al zijn we van sommige dingen overtuigd, we moeten onze eigen denkbeelden voortdurend blijven bevragen. We leven in een tijd waarin iedereen heel hard aan het roeptoeteren is.

Je moet over van alles onmiddellijk iets vinden, anders word je erop afgestraft. Het lijkt er soms op of je niet meer wegkomt met ‘ik weet het niet’. Dan ben je meteen dom of zou je niet maatschappelijk betrokken zijn. Terwijl ik denk: juist in deze tijden moet je het even niet altijd en meteen weten. Alsof de problemen die nu voor ons liggen nog niet genoeg zijn, hebben we ook nog eens de opkomst van kunstmatige intelligentie. Ik loop vast als ik nadenk over de gevolgen daarvan, dat kunnen we op dit moment denk ik nog niet eens bevatten.’

Op wat voor manier bedoel je dat?
‘Mensen nemen ChatGPT nu al zó serieus, sommigen ruilen er zelfs hun psycholoog voor in. Ze stoppen zelf met nadenken omdat ze ervan uitgaan dat wat kunstmatige intelligentie zegt per se de waarheid is. Daardoor zullen we denk ik alleen maar radicaler worden en stelliger overtuigd raken van ons eigen gelijk. Dat is eng, man. Ieder mens is een samenkomst van geschiedenis, context en intentie.

Op het moment dat je alleen maar roeptoetert, verdwijnen die drie componenten negen van de tien keer uit beeld. Je toetert iets, en in één keer is je standpunt iets keihards. Het komt dan niet ergens meer vandaan, is niet meer aan eventuele verandering onderhevig en heeft misschien ook niets te maken met wie jij eigenlijk bent. Al dat geroeptoeter zorgt ervoor dat we elkaar de hele tijd in de meest nauwe hokjes aan het drukken zijn. Daardoor raakt het menselijke compleet verloren.’

Je verzet je tegen een soort verplatting.
‘Ja, honderd procent. Mijn grootste inspiratiebron is Hannah Arendt, die het had over de banaliteit van het kwaad. Door het lezen van haar analyse van nazibeul Adolf Eichmann gaf de filosofie me eigenlijk voor het eerst in het leven toestemming om de mens te zien als een gelaagd wezen, met verschillende kanten die op verschillende momenten naar voren kunnen komen. Zelfs zo’n monsterlijk iemand als Eichmann had in hetzelfde leven ook andere kanten, zijn gezin vond hem bijvoorbeeld een goede vader. Zodra we comfortabel worden met het idee dat de mens een groot grijs gebied is, komt er begrip. Dan kunnen we in vrede naast elkaar leven.’

Hoe komt dat terug in je documentaires?
‘Eigen volk eerst sluit ik af met de conclusie dat we haat moeten afstraffen, maar dat we moeten luisteren naar hetgeen erachter zit. De mensen in de serie worden door de AIVD bestempeld als extreemrechts, daarom zou je ze kunnen zien als het zaad van het kwaad. Maar dat is nog altijd niet het kwaad zelf. Stel: je bent in Nederland geboren en je wacht al jaren op huisvesting, en iemand die er pas net is, krijgt na drie maanden zomaar een woning. Dan is de uitspraak die je zult horen misschien iets van: die kutbuitenlanders! Maar er zit in feite iets anders achter. Het is een roep naar de overheid of de instanties om de regelgeving te veranderen, een roep waarmee iemand duidelijk maakt dat er niet in zijn basisbehoeftes wordt voorzien. 

Met Ik woke van jou is het net zo. Toen ik op het einde van de serie op de Dam stond tegenover een aantal mensen die ik had gevolgd, viel bij mij het kwartje: o, dit zijn eigenlijk hele bange kinderen die zich zorgen maken over de richting die de wereld inslaat. Maar dat betekent niet meteen dat we ons beleid volledig moeten aanpassen op alle punten die deze mensen aan het roepen zijn, want ze hebben nog weinig levenservaring en snappen misschien niet helemaal hoe beleid en politiek werken. Dat is de valkuil waar we sowieso de hele tijd in stappen: we zoeken naar directe oplossingen voor wat er wordt geroeptoeterd in plaats van te zoeken naar oplossingen voor de onderliggende problemen.’

Zeker in Ik woke van jou lijk je je eigen standpunten niet helemaal te kunnen verbergen. In de docuserie stel je over sommige acties van de mensen die je volgt bijvoorbeeld ook dat je niet weet of ze tot een eerlijkere wereld leiden.
‘In mijn series gaat het tot op zekere hoogte ook over de dynamiek tussen mij en de mensen die ik volg. Maar ik hoef niet per se in beeld te zijn, dat doe ik alleen in de documentaires die erom vragen. Dat kan ook pas tijdens het filmen duidelijk worden. Bij Ik woke van jou was het in eerste instantie niet eens de bedoeling dat ik in beeld zou komen. Maar dat is anders gelopen en uiteindelijk is deze docuserie ook de enige waarin ik mezelf vanaf het begin heb geïntegreerd in het verhaal als iemand die er ook iets van mag vinden. Dat heb ik gedaan omdat het verhaal van woke volgens de beweging zelf ook over mij zou gaan, puur door mijn Iraanse afkomst en omdat ik vrouw ben. Daarom zou ik achtergesteld zijn.

Zowel in Ik woke van jou als in Eigen volk eerst zitten mensen die er flink mee bezig zijn om anderen te zeggen wat zij wel of niet zouden moeten doen en vinden. Daarin lijken die werelden dus wat op elkaar. Maar als ik moet kiezen, is het wel degelijk woke dat de medemens het hardst en het meest gedetailleerd voorschrijft wat wel en niet mag. Het is best heftig om te roepen, maar dat is wel het begin van fascisme. Online en in het echt zet woke aan de lopende band mensen neer als racist, al is het maar omdat diegene zich niet uitspreekt. Na Ik woke van Jou heb ik veel meer bedreigingen gehad dan na Eigen volk eerst, en is mijn huis zelfs beklad met Jodensterren.’

Als een in Iran geboren vrouw is niet alleen Ik woke van jou, maar ook Eigen volk eerst en Moslims op een bepaalde manier aan jou te relateren.
‘In een bepaald opzicht raken al die onderwerpen inderdaad iets van mij – puur op papier, dan. Dat zou ook betekenen dat het iets met mij zou moeten doen als ik het onderwerp onderzoek. Alleen is dat in werkelijkheid nooit zo geweest. Het is meer de manier waarop de mensen die ik portretteer mij benaderen. Bij Eigen volk eerst heb ik mij op geen enkel moment een buitenlander gevoeld, het verhaal van de mensen die ik volg was niet op mij gericht.

Bij Ik woke van jou kreeg ik van de betrokkenen het meest het gevoel dat ik de zaken die zij aankaarten ook problematisch zou moeten vinden, puur op basis van mijn identiteit op papier. Dan wordt het voor mij lastig. Ik vind het niet erg als mensen mij meenemen in hun wereld, dat we over en weer vragen stellen en elkaar op die manier uitdagen om anders na te denken over bepaalde zaken. Maar je gaat een grens over als je mij gaat vertellen wat ik moet vinden, wat ik moet voelen en wie ik moet zijn. Dan kom ik in opstand, en dat zie je terug in Ik woke van jou.’

Hoe urgent zijn de problemen die de personen in Ik woke van jou en Eigen volk eerst aankaarten? Dragen de media ook niet bij aan een voortdurende crisissfeer, alsof het water ons aan de lippen staat en alles direct opgelost moet en kan worden?
‘De media hebben denk ik inderdaad bijgedragen aan die sfeer. Wat we als mediamakers niet altijd doorhebben, is dat wij dienen als een spiegel van de samenleving en de wereld. Op het moment dat wij steeds moord en brand schreeuwen, dan denkt het volk dat de wereld in de fik staat. Ik zeg niet dat dat niet zo is, maar de media zijn ook bezig met rellende koppen, zodat we goed kunnen scoren. Misschien stappen we daardoor voorbij de nuance, en doet het volk dat ook. Het publiek is totaal murw geslagen. We hebben onszelf dus ergens een beetje gek gemaakt. Inmiddels zijn we op een punt beland waarop ik in ieder geval niet meer kan zeggen wat terecht is en wat niet. Ik heb soms echt geen idee.’

‘Je gaat een grens over als je mij gaat vertellen wat ik moet vinden, wat ik moet voelen en wie ik moet zijn. Dan kom ik in opstand’

Voel je jezelf als mediamaker verantwoordelijk voor die crisissfeer?
‘Ook al ben ik maar een enkele mediamaker, we zijn allemaal verantwoordelijk. Dat ben jij als schrijver van dit stuk ook. Wat zet je erin, welke kop zet je erboven, hoe genuanceerd maak je het? Je zult uiteindelijk toch voor iets gaan wat lezers trekt. Het is een voortdurend gevecht. Journalisten doen er goed aan om zichzelf altijd even de vraag te stellen of ze ergens kwaad mee kunnen doen of niet.

Daarnaast zullen mensen altijd op zoek blijven naar het echte verhaal achter alle ontwikkelingen die we in het nieuws zien. Dat snap ik, maar we moeten ons er ook bewust van zijn dat we het echte verhaal als burgers nooit te horen zullen krijgen. Dat bedoel ik niet complotterig. Ik bedoel meer: als we er allemaal precies van op de hoogte zouden zijn hoe en waarom bepaalde beslissingen worden genomen, zul je zien dat de mening van een enkel mens er niet zoveel toe doet. En terecht, want anders kun je geen leiding geven aan maatschappijen.’

Als reactie op Eigen volk eerst kreeg je de kritiek dat je misschien niet de meest gevaarlijke extreemrechtse personen had gevolgd. Hoe kijk je daarnaar?
‘Mensen hebben een verouderd beeld van extreemrechts. Mensen denken meteen aan skinheads, maar zo is het niet. De vorm is nu veel anders. Weliswaar bestempelt de AIVD de mensen die ik volg in Eigen volk eerst als extreemrechts, zelf betwijfel ik of ze dat echt allemaal zijn. Van wie überhaupt eigenlijk de meest gevaarlijke personen zijn, heb ik geen weet. Ook de mensen die ik volg in mijn documentaires zouden in staat kunnen zijn tot rigoureuze daden.

Overigens kreeg ik over Ik woke van jou juist te horen dat ik de meest extreme activisten zou hebben uitgekozen. Als je me zou vragen of mijn documentaires de groepen die ik volg juist representeren, zou ik zeggen: ja, in zoverre dat ik tijdens de research en de casting opensta voor iedereen, om een zo breed mogelijk beeld van de geportretteerde gemeenschap te bieden. Uiteindelijk ben ik ervan afhankelijk of mensen bereid zijn mij volledige openheid van zaken te geven. Of het nu gaat om extreemrechts, woke of de islam: de echt gevaarlijke mensen, die agressief worden of plannen hebben om aanslagen te plegen of iets dergelijks, krijg je denk ik moeilijk voor de camera.’

Heb je het idee dat je documentaires erin slagen die dialoog aan te zwengelen?
‘Dialoog is voor mij een doel op zich. Zodra een documentaire uit is en ik er mensen over hoor praten, weet ik dat ik er iets mee bereik – wat ze er ook van mogen vinden. Daar doe ik het voor. Ik bereik er dus wel iets mee, al kan ik je niet vertellen welke documentaires precies welke impact hadden. Eén ding is zeker: ik ga door met het maken van documentaires tot in mijn graf, tot we allemaal comfortabel zijn met het grote grijze gebied dat de mensheid heet.’

Wat kunnen we de komende tijd van je verwachten?
‘Tot voor kort was ik als hoofd documentaire in dienst bij PowNed, maar de tijd was rijp om samen met mijn zakelijk compagnon Jan Hendrik Smeenge – die tot voor kort creatief directeur bij PowNed was – weer op eigen benen te staan met ons mediaproductiebedrijf Man op de Maan. We hebben zoveel ideeën en energie voor allerlei nieuwe creatieve dingen: kunst, columns schrijven, een cursus storytelling en natuurlijk nieuwe documentaires. Zo komt er een serie aan waarin ik jonge kinderen volg die aan de drugs zitten. Niet zoals in de serie Verdoofd omdat ze een trauma uit het verleden willen vergeten, maar omdat ze de wereld van vandaag en alle crises van dien even willen vergeten.

Als je niet weet wat je kansen in de toekomst zijn en je geen heel duidelijk plan hebt, zul je denk ik sneller zeggen: boeien, we halen gewoon weer even een weekendje door, en dat soort dingen. Ook werk ik aan een documentaireserie over een andere veelbesproken groep, die goed in het rijtje woke, extreemrechts en moslims past. Daar kan ik alleen nog niet zoveel over zeggen, want dan zou ik misschien al te veel invullen. De gemeenschap moet alle ruimte krijgen om haar eigen verhaal te vertellen.’