Alle wappies verzamelen: complotdenkers winnen steeds meer terrein met hun dwaze theorieën

Op de foto: vaccin-wappies in Londen.

Tja, we lachen erom, noemen ze wappies, gekkies of aluhoedjes. Maar intussen is de chaos in de wereld zo groot dat zelfs de meest nuchtere ziel af en toe denkt: zou er niet tóch iets meer achter zitten? Want laten we eerlijk zijn: het idee dat er een duister, doelmatig plan bestaat, is vaak geruststellender dan de werkelijkheid, waarin de politiek op goed geluk maar wat aanrommelt en beleid ontstaat uit een combinatie van paniek, pech en PowerPoint.

Vroeger had je tenminste nog de religie die enige structuur gaf aan de alledaagse waanzin. Nu hebben we QAnon, de Great Reset en de plandemie. Met Klaus Schwab (die van het WEF, World Economic Forum) in de rol van God, Bill Gates als de duivel en het NOS Journaal als het profetenschrift voor goedgelovige naïevelingen.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Maar: complotdenken is níét dom. Het is menselijk. We zoeken verklaringen omdat we de chaos niet verdragen. Maar ergens onderweg zijn we iets kwijtgeraakt: het vermogen om te zeggen: tja, ik weet het ook niet. Daarom slaan we soms een beetje door en geloven we liever in een logisch klinkende leugen, dan in een waarheid die nergens op slaat.

Er zijn klassiekers die al decennia meegaan: de moord op JFK, de vermeende schaduwregering van de Bilderberggroep, het idee dat 9/11 gewoon een inside job was, en natuurlijk de theorie dat de maanlanding is opgenomen in een Amerikaanse filmstudio – vermoedelijk geregisseerd door Stanley Kubrick. Maar de nieuwste generatie complotten is nóg fantasierijker en beter afgestemd op de paranoia van het internettijdperk. Hier de toppers uit de hitparade van het hedendaagse wantrouwen:

QAnon: kinderelixertje voor jou en mij

Volgens de aanhangers van QAnon – een online-complotcultus, begonnen in de diepste krochten van het internet – wordt de wereld bestuurd door een geheime elite van pedofiele satanisten. Hollywoodsterren, mediafiguren, politici (ja, vooral de Clintons) – allemaal lid van de ‘Cabal’. Ze ontvoeren baby’s en peuters om er een soort levenselixer uit te extraheren (ja, serieus). En Trump is in dit verhaal geen onwetende vastgoedclown, maar dé uitverkoren strijder tegen deze nieuwe, kwaadaardige wereldorde. 

Klinkt als een slechte thriller, maar miljoenen mensen slikken het als zoete koek. Vooral op Facebook, waar tante Cor met CAPS LOCK roept dat ‘DE WAARHEID BINNENKORT NAAR BUITEN KOMT!!!’ In de VS is dit gedachtegoed al zo goed als mainstream en in Nederland broeit het ook, vaak samengaand met antivax-denken, wantrouwen tegen de ‘corrupte MSM’ (mainstream media), en een diep geloof in de ‘grote onthulling’ die morgen gaat komen. Of overmorgen. Of... nou ja, ooit. 

Vaccinaties: magnetiserende troep met volgchips

Volgens veel complotdenkers was corona niet zozeer een pandemie, maar veel meer een ‘plandemie’: zorgvuldig bedacht door de elite om ons afhankelijk te maken van vaccins, ons genetisch te manipuleren, onvruchtbaar te maken, te magnetiseren en tevens vol te stoppen met tracker chips. O, en je bloed gaat ervan samenklonteren.

Bill Gates speelt in deze theorie steevast de boeman, ook al heeft hij met vaccinatietechnologie nauwelijks directe bemoeienis. Als filantroop stopt hij enkel veel geld in doelen waarvan hij denkt dat ze de wereldgezondheidszorg goed doen. Maar ach, hij is nu eenmaal stinkend rijk, heeft een bril en doneert aan de WHO. Dan móét hij wel verdacht zijn.

Opvallend: mensen die roepen dat ze geen ‘slaaf van het systeem’ willen zijn, gebruiken vrolijk hun smartphone (tracking device deluxe) om dit soort berichten massaal te delen. ‘Denk zelf na!’ roepen ze dan. En ook: ‘Doe je eigen onderzoek!’ Wat ze bedoelen: net zolang googelen tot je iets vindt wat je toch allang geloofde.

Chemtrails: wolken met bijbedoelingen

Iedereen heeft ze weleens gezien: die witte strepen achter vliegtuigen. ‘Condensvorming bij helder weer,’ zeggen piloten en meteorologen. ‘Echt niet!’ roepen chemtrail-gelovers. Want het zijn chemicaliën die door geheime overheidsprojecten worden uitgesproeid om het weer te beïnvloeden, maar vooral ook om de mensen mak te houden en ons brein te resetten. Iets met gedachtencontrole. 

Er bestaat geen enkel bewijs, maar dat maakt het juist verdacht. Het feit dat alle experts het ontkennen, bevestigt voor aanhangers alleen maar hoe goed het complot in elkaar zit. Dat het weer zich sowieso al moeilijk laat sturen – zelfs door Buienradar – lijkt niemand te deren. Tuurlijk bestaat er zoiets als cloud seeding: de Verenigde Arabische Emiraten zijn er experts in. Die ‘vaccineren’ (heb je het weer!) wolken met zilverjodide om waterdamp sneller te laten condenseren, waardoor het gaat regenen. Niet supereffectief en hoe gezond zilverjodide is laten we ook maar even in het midden, maar met chemtrails heeft het bar weinig te maken.

5G: snellere data, slomere hersenen?

De uitrol van 5G was voor veel complotdenkers hét moment om helemaal los te gaan. Het rookte van de theorieën. Volgens sommigen zou de straling van deze nieuwe communicatietechnologie het immuunsysteem verzwakken, corona veroorzaken of zelfs hersenfuncties saboteren. In Groot-Brittannië en Nederland werden zendmasten in brand gestoken, want: ‘Die dingen vergiftigen ons!’

Intussen gebruikt vrijwel iedereen inmiddels gewoon mobiel internet – ook de 5G-protesteerders zelf. Meestal om petities te ondertekenen of video’s op te nemen over ‘de waarheid die ‘ze’ voor je achterhouden’. Ironie is dood, maar het wifisignaal is sterker dan ooit. En binnenkort – nou ja, rond 2030 – wordt 6G een feit. Eens kijken wie er dan weer gek wordt.

De wereldelite en de ‘Great Reset’

Hier begint het complotdenken zowaar een ideologische twist te krijgen. Volgens deze theorie gebruiken de wereldleiders – op initiatief van onder anderen Klaus Schwab (WEF), George Soros (die ene big investor en usual suspect) en koning Charles III (toen nog gewoon Prince of Wales) – globale crises, klimaatverandering en oorlog om een ‘Great Reset’ door te voeren. Dat alles ten behoeve van een nieuwe wereldorde (New World Order, NWO), waarin jij niets meer bezit en toch gelukkig zult zijn.

Er zijn klassiekers die al decennia meegaan: de moord op JFK, 9/11 als inside job en de theorie dat de maanlanding is opgenomen in een Amerikaanse filmstudio

Die uitspraak – ‘You’ll own nothing and you’ll be happy’ – werd in een WEF-video als toekomstscenario gepresenteerd, maar is sindsdien uitgegroeid tot het ultieme bewijs dat de elite uit is op de totale controle en het machteloos maken van het plebs. Of het nu over stikstof, klimaat of digitalisering gaat: voor veel mensen die zich niet gehoord voelen, past deze theorie perfect in hun gevoel dat ze hun zekerheid, eigendom en autonomie kwijtraken. En het kán niet anders dan dat daar een of ander strak elitair plan achter zit.

Flat Earth en drone-vogels

En dan heb je de hardcore complotdenkers die volhouden dat de aarde plat is, dat Australië een verzinsel is van cartografen en dat vogels drones van de overheid zijn. Serieuze community’s die complete YouTube-documentaires maken om te bewijzen dat de zwaartekracht een leugen is en NASA enkel een toneelgezelschap. Dat alles om te zorgen dat wij, het stomme volk, niet over de rand zullen vallen.

Tja, soms is het best vermakelijk, maar vaak toch ook wel zorgwekkend. Hoe is het mogelijk dat mensen wetenschappelijk bewezen feiten (échte feiten, dus) zo hardnekkig kunnen ontkennen? Dat de aarde niet rond is, weten we allemaal. Die is aan de polen immers afgeplat. Maar helemáál plat, dat zou toch wel een hele rare streep als maansverduistering opleveren. Maar ja, de maan is vanzelfsprekend ook niet echt.

Waarom geloven we?

Je zou denken: met alle informatie, wetenschap en technologie die we vandaag de dag ter beschikking hebben, zijn mensen slimmer dan ooit. Maar helaas. We zijn vooral beter geworden in het vinden van alles wat onze opinie bevestigt. Desnoods met behulp van AI. Welkom in het brein van de mens: een gezellige chaos van denkfouten (waar diezelfde AI cynisch genoeg wederom van leert). De gemiddelde mens ziet immers alleen dat wat hij wíl zien. Dat heet met een mooie term ‘confirmation bias’.

Heb je eenmaal het idee dat de overheid ons maar wat voorliegt? Dan zie je werkelijk overal het ‘bewijs’ daarvoor. Een minister die een vraag ontwijkt? ‘Há, zie je wel!’ Een wetenschapper die z’n mening bijstelt? ‘Ze weten het zelf niet eens!’ Je klikt, je leest, je deelt – en je wereldbeeld wordt met elke klik een beetje meer verstevigd. Tot je zelfs Nu.nl een ‘deep state propagandakanaal’ gaat noemen en liever luistert naar een willekeurige boze boer op een louche Telegram-kanaal.

En als er dan eens iets écht groots gebeurt – een globale pandemie, een nieuwe oorlog, de zoveelste crisis – willen we daar graag ook een verantwoordelijke bij. Iets of iemand waar we met het vingertje naar kunnen wijzen. Dat heet dan weer ‘proportionality bias’. Want hoe kan het dat de halve wereld meteen op slot ging door een of ander virusje dat je niet eens kunt zien? Dat móét wel geregisseerd zijn! Want zo werkt ons brein: liever een kwaadaardig complot op de hoogste machtsetages dan het besef dat de mensheid gewoon soms dikke, vette pech heeft.

De wereld is namelijk al jaren één grote glitch in de systeemsoftware en niemand lijkt te weten waar de resetknop zit. In zo’n chaos groeit de afkeer van controleverlies met de dag. Mensen willen houvast. Logica. Iets dat verklaart waarom alles een steeds groter zooitje lijkt te worden. En als de werkelijkheid die helderheid niet biedt, verzinnen we die gewoon zelf. Complotten vullen dat gat perfect: ze bieden een duidelijk verhaal, met een dader, een plan en een doel. Goed en kwaad. Oorzaak en gevolg. Lekker overzichtelijk. Zelfs als het werkelijk nérgens op slaat.

Samen in het bubbelbad

Vroeger, met de ouderwetse offline-media, duurde het soms vele jaren voordat een complottheorie zich kon verspreiden. Nu is één viral filmpje genoeg om duizenden mensen in dolle paniek te krijgen over een zendmast, een streep in de lucht of een te strak rechtuit vliegende vogel. En dat allemaal dankzij onze beste vriend én grootste vijand: het internet. Welkom in de echokamer.

Socialemediaplatforms als Telegram, Facebook en YouTube zijn een soort digitaal bubbelbad waarin gelijkgestemden elkaar op temperatuur houden en indien nodig nog even lekker masseren. Zeg daar eens dat vaccins werken en je wordt meteen virtueel gekielhaald. Alles wat in zo’n warme bubbel tegen het heersende geloof ingaat, wordt verdacht gemaakt of weggezet als ‘mainstream propaganda’. Want ja, ook online geloven mensen wat ze wíllen geloven – en die vermaledijde algoritmes helpen hen daar maar al te graag bij.

Want hoe kan het dat de halve wereld meteen op slot ging door een of ander virusje dat je niet eens kunt zien? Dat móét wel geregisseerd zijn!

Het mooie van internet is dat iedereen z’n mening kan delen. Het gevaarlijke van internet is dat iedereen z’n mening kan delen. Van viroloog tot vuilnisman: iedereen is expert. De een baseert zich op obscure pdf’jes, de ander op een YouTubevideo van een anoniem iemand in een hoodie die zegt dat hij ‘de waarheid gaat onthullen’. Kritisch denken? Nee joh! Delen is geloven!

En terwijl jij al jaren meent grondig en objectief te onderzoeken of alles wel klopt, stuurt het algoritme je steeds weer precies die kant op die je toch al op wilde. Want het algoritme heeft allang geleerd wat jij lekker vindt. Klik je op één video over de gevaren van 5G? Dan krijg je er mooi nog tien bij. Binnen een paar uur zit je in een alternatieve werkelijkheid waar Mark Rutte met andere NATO-kopstukken een heerlijk glaasje reptielenbloed drinkt terwijl hij Trump de kont kust (o wacht, dat laatste is echt waar). En het mooie daaraan: het klinkt allemaal nog volstrekt logisch ook!

Van wantrouwen tot rellen

‘Ach, laat ze toch lekker denken wat ze willen?’ Dat hoor je vaak als het over complotdenkers gaat. Maar zo simpel is het niet. Want complottheorieën blijven zelden beperkt tot een paar WhatsAppgroepjes of vage websites. Ze sijpelen door. In dagelijkse gesprekken. In verkiezingsprogramma’s. In hoe mensen elkaar bejegenen en hoe ze stemmen. En soms zelfs in geweld.

Want hoe meer mensen geloven dat alles één groot toneelstuk is, des te minder vertrouwen hebben ze in alles wat we samen hebben opgebouwd: wetenschap, democratie, rechtspraak, informatie. Want als alles verdacht is, is niets meer betrouwbaar. En dat is precies wat je ziet: wetenschappers worden uitgescholden, politici en rechters bedreigd. En zelfs huisartsen moeten zich ineens verdedigen omdat ze ‘meewerken aan Het Systeem’. In Oostenrijk heeft een vrouwelijke arts, Lisa-Maria Kellermayr, zelfmoord gepleegd omdat ze de doodsbedreigingen van antivaxers niet langer kon verdragen. 

Wat begint met: ‘Ik stel alleen maar vragen!’ eindigt soms met hooivorken op het Malieveld. Van praatgroep naar actiegroep, alles is mogelijk als je maar gelooft. Denk aan de boerenprotesten waar ineens anti-WEF-spandoeken opdoken. Of de vandalen die in coronatijd tijdens de avondklokrellen van januari 2021 (Amsterdam, Eindhoven, Urk) stenen en vuurwerk naar agenten en politiewagens gooiden, winkels plunderden en auto’s in brand staken. Of de bestorming van het Capitool in de VS, gevoed door QAnon en eclatante verkiezingsleugens. In zulke gevallen is complotdenken niet langer onschuldig; dan wordt het gevaarlijk.

Feiten? Ach, die zijn ook maar een mening. We leven immers in een tijd waarin iederéén zijn eigen onderzoek doet. Het gevolg? Een samenleving waarin niemand de ander nog vertrouwt en waarin ieder meningsverschil eindigt in een moddergevecht. Gezellig!

Psychologisch praten met een complotdenker

Oké, stel: je schoonzus begint tijdens een familie-etentje wéér over die ‘duistere agenda van het RIVM’. Wat doe je?

A: Met je voorhoofd de gebraden kip op tafel pletten

B: Voor de zoveelste keer roepen dat ze knettergek is

C: Toch maar proberen om het gesprek aan te gaan

D: Met de ogen rollen en heel hard ‘meer wijn!’ roepen

Als je voor C kiest (in dat geval verdien je sowieso een lintje), zijn hier een paar praktische psychotips om het gesprek niet meteen in een woordenoorlog te laten ontsporen:

Begin vooral níét over feiten. Klinkt raar, is het niet. Want iemand die diep in een complotgedachte zit, vertrouwt jouw feiten net zo weinig als jij een anonieme e-mail met de titel ‘Kijk eens wat we over jou hebben gevonden!’ Kom jij aanzetten met wetenschappelijke data of percentages, dan denkt zij: precies wat ze willen dat ik geloof. Die cijfers komen ook weer uit Het Systeem. En floep, daar gaat je poging tot redelijkheid. Weg gesprek.

Vraag door – zónder oogrollen. ‘Hoe weet je dat zo zeker?’ ‘Waar heb je dat gelezen?’ en ‘Wat zou volgens jou dan de oplossing zijn?’ Klinkt misschien soft, maar het helpt. Doorvragen laat zien dat je bereid bent om te luisteren en het dwingt de ander om het eigen verhaal te beargumenteren. Soms leidt dat tot inzicht, soms tot nóg meer wantrouwen. Maar goed, je hebt in elk geval niet meteen het servies door de kamer gegooid.

Misschien is dat ook wel het echte probleem van onze tijd: niet de complotten, maar het verdwijnen van vertrouwen. In elkaar. In instituties. In de overheid

Erken hun gevoel, niet hun gelijk. Mensen geloven niet per se in een chip in het vaccin omdat ze dom zijn, maar vanwege de onmacht die ze voelen. En laten we eerlijk zijn: dat gevoel hebben we allemaal weleens. Dus toon begrip voor de frustratie. Lachen doe je daarna maar. In stilte. Of hardop, zodra je de kamer uit bent.

Zorg voor twijfel, niet voor de totale vernietiging. Je hoeft niet meteen de hele theorie onderuit te halen; begin klein. Eén kritische vraag, bijvoorbeeld: ‘Wat zou jou van gedachten kunnen doen veranderen?’ is vaak effectiever dan een stortvloed aan argumenten. Plant een zaadje van twijfel. Misschien groeit het. Misschien niet. Maar dat zaadje is meer waard dan een feitenmuur waar ze vrolijk tegenaan leunen.

En soms... moet je het gewoon opgeven. Serieus. Sommige mensen willen niet praten, die willen alleen maar preken. Dan is weglopen geen nederlaag, maar pure zelfzorg. Niet iedereen wil gered worden. En sommigen? Die zijn al zo ver afgedreven dat zelfs Elon Musk ze met z’n raketten niet meer terughaalt.

Wie gelooft, is bijzonder

Complotdenken is niet zomaar een hobby voor verwarde types met een aluhoedje. Het is een manier om grip te krijgen op een wereld die voor veel mensen compleet stuurloos lijkt. We leven in tijden waarin de ene crisis nog niet voorbij is of de volgende alweer voor de deur staat. Het is te veel. En te ingewikkeld. De meeste mensen hebben al moeite genoeg met hun eigen leven. Laat staan met de grote boze wereld eromheen.

In zulke gevallen bieden complotten structuur. Een complot is overzichtelijk. Het is een verhaal dat klopt, dat past in een menselijk brein. Een brein dat niet graag hoort: soms gebeuren er gewoon rottige dingen. Punt. Want dat is onbevredigend. Dus maken we er liever een thriller van. Vroeger zeiden we dat het Gods wil was, nu is het de geheime wereldelite die de boel in het honderd stuurt.

Maar het draait nog steeds om hetzelfde: wie gelooft, voelt zich bijzonder. Want laten we eerlijk zijn: het is zo lekker om iets te ‘weten’ wat anderen totaal niet doorhebben. Om ‘wakker’ te zijn, terwijl de rest nog diep slaapt. In een tijd waarin veel mensen zich machteloos en onzichtbaar voelen, geeft dat gevoel van speciaal-zijn een enorme boost. Het is een soort spirituele Red Bull.

Feit (haha) blijft dat de waarheid een rommeltje is en de echte wereld nu eenmaal geen Netflix-serie. Er is niet altijd een hoofdpersoon, een plot of een duidelijke slechterik. Soms is het een klungelende minister, een virus dat toevallig wat beter overspringt of een beleid dat goed bedoeld was, maar slecht uitgevoerd werd. Niks masterplan. Gewoon, een zooitje.

En in dat zooitje is vertrouwen een verloren luxe. Misschien is dat ook wel het echte probleem van onze tijd: niet de complotten, maar het verdwijnen van vertrouwen. In elkaar. In instituties. In de overheid. In het idee dat we samen de boel nog enigszins in de hand hebben. Complotdenken is het symptoom van gripverlies. Het is een manier om met de chaos om te gaan. Maar als we daarin blijven hangen, raken we nog verder van elkaar vervreemd. En dat is pas écht gevaarlijk.

Wacht... dat wás dus géén complottheorie?!

Tussen 1953 en 1973 voerde de CIA onder de naam MKULTRA geheime experimenten uit op psychiatrische patiënten, gevangenen en zelfs nietsvermoedende CIA-medewerkers. Toestemming? Welnee. Doel: kijken of je mensen mentaal kon breken en ‘herprogrammeren’ (brainwashing) voor spionage, ondervraging (marteling) of zelfs moord in opdracht. Onderzocht werden onder meer de effecten van drugs (vooral lsd en mescaline), gifstoffen, chemicaliën, hypnose, psychotherapie, elektroshocks, ziekteverwekkers, kunstmatig opgewekte hersenschuddingen en operaties. 

Ook CIA-wetenschapper Frank Olson kreeg zonder zijn medeweten lsd toegediend. Negen dagen later viel hij uit het raam. Of werd geduwd. Of sprong – niemand weet het zeker. Zijn dood werd jarenlang in de doofpot gestopt en gaf later voeding aan een hele rits complottheorieën. Pas in 1975 kwam MKULTRA aan het licht, tot grote schrik van het Amerikaanse publiek. En toegegeven: als zelfs de CIA zó ver gaat, is het misschien niet zo gek dat mensen hun twijfels hebben bij wat ‘de overheid’ wil of beweert.

Geinige absurditeiten

Volgens een hardnekkige internettheorie is Finland een verzinsel van Japan en Rusland. Waarom? Om stiekem in een geheime zeeviszone te kunnen vissen zonder gezeur van internationale verdragen. De Finnen? Gewoon Zweden of Russen die allemaal meedoen aan deze schijnvertoning. Ooit begonnen als grap op Reddit.

Volgens de Britse rechts-esotericus en voormalig voetbalprof David Icke worden wereldleiders aangestuurd door – of zijn ze zelf – vermomde reptielachtige buitenaardse wezens. Deze ‘reptiloids’ hebben menselijk bloed nodig en zouden via een geheime hiërarchie, de Babylonian Brotherhood, streven naar een Nieuwe Wereldorde. Onder andere de Britse royals en Amerikaanse ex-presidenten zouden tot deze groep behoren. Ja, echt. Koningin Elizabeth was dus een hagedis in een mantelpakje. Het gekke? Icke kreeg wereldwijd vele volgers. En als iemand zei: ‘Dat is toch compleet absurd?’ was het antwoord: ‘Dat wíl je geloven. Want zij willen niet dat jij het weet!’

En drone-vogels waren blijkbaar nog niet genoeg; volgens sommige complottheoretici zijn alle bijen inmiddels ook vervangen door mini-vliegmachientjes. Omdat, nou ja, waarom niet? De ogen zijn spionagecamera’s, de voelsprieten de microfoons. Het gezoem? De motor, natuurlijk. De angel? Die is om je te chippen. En honing? Dat is door leugenachtige mensen geproduceerde synthetische troep. Gevaarlijk!