In de greep van de honeytrap: seksuele relaties als chantagemiddel

Het is 1961, midden in de Koude Oorlog, wanneer Jeremy Wolfenden voor de Britse krant The Daily Telegraph naar Moskou vertrekt. De pas 27-jarige journalist gaat in de Sovjethoofdstad aan de slag als correspondent voor het dagblad nadat hij zich in de jaren daarvoor in Parijs bij The Times al een zeer gedreven en buitengewoon getalenteerd journalist toonde. Maar naast bezieling en talent heeft Wolfenden ook aanleg voor alcoholisme en promiscuïteit.

Al snel blijkt de Brit – die homoseksueel is – een doelwit voor de beruchte veiligheidsdienst KGB. Het spionnengilde stuurt een knappe, goed uitziende kapper op hem af die op dat moment in dienst is bij het ministerie voor Buitenlandse Handel in Moskou. Zijn opdracht: Wolfenden zien te verleiden om hem vervolgens met behulp van chantage te dwingen voor de KGB te werken. Zo gezegd, zo gedaan. De barbier komt in contact met Wolfenden, verleidt hem en het tweetal belandt op een kamer waar ze seks met elkaar hebben. Wat Wolfenden niet weet, is dat er in de kast een andere KGB-agent verstopt zit die compromitterende foto’s van hen maakt.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Het is precies het soort kompromat dat de inlichtingendienst nodig heeft om de verslaggever te chanteren. De instantie dreigt de foto’s aan zijn werkgever door te spelen als hij niet als agent van de KGB de westerse gemeenschap in Moskou gaat bespioneren. Hij bezwijkt onder de druk, maar besluit op zeker moment toch de autoriteiten in Londen op de hoogte te brengen. Tot zijn eigen verbazing wordt hij niet vervolgd, maar zet de Britse buitenlandse inlichtingendienst SIS hem op haar beurt onder druk om een dubbelagent te worden. De spion moet gaan spioneren op zijn eigen spionnenbazen.

De honeytrap behoort al sinds jaar en dag tot het standaardpakket van manipulatie- en misleidingstactieken van geheime diensten

Uiteindelijk overlijdt Wolfenden op 31-jarige leeftijd onder verdachte omstandigheden in Washington. Hoe hij precies om het leven komt, is onduidelijk. In eerste instantie gaat er een verhaal rond over een ongelukkige val in de badkamer. Hij zou zijn flauwgevallen en daarbij met zijn hoofd tegen een wasbak gevallen waardoor zijn schedel openbarstte. Een andere theorie is dat de stress en de druk van het dubbelleven hem te veel werd en dat hij zichzelf dooddronk.

Gehaaid en effectief

Hoe het ook zij, Wolfenden werd het slachtoffer van een van de oudste, meest gehaaide en effectieve manieren die inlichtingendiensten gebruiken om informatie te vergaren: de zogeheten honeytrap. Een term die gemunt werd door de gelauwerde spionage- en thrillerschrijver John Le Carré, maar een praktijk die al sinds jaar en dag tot het standaardpakket van manipulatie- en misleidingstactieken van geheime diensten behoort.

Wolfenden was dan ook niet de eerste en ook zeker niet het laatste slachtoffer die in een vooropgezette honeytrap liep. Het inzetten van romantische en seksuele relaties als druk- en chantagemiddel om politieke tegenstanders, journalisten, diplomaten of andere doelwitten van een regime er – in veel gevallen – letterlijk bij te naaien, is een methode die inlichtingendiensten al decennia gebruiken en die nog altijd in zwang is.

Toch zijn het vooral de Russen die de honeytrap als inlichtingenwapen perfectioneren. Ten tijde van de Sovjet-Unie zet de KGB op regelmatige basis zogeheten ‘mozjno-meiden’ in om buitenlanders te verleiden en geheimen los te peuteren. ‘Mozjno’ betekent in het Russisch ‘het is mogelijk of toegestaan’ en verwijst naar het feit dat deze vrouwen de regels die het verboden om contact met buitenlanders te hebben, mochten negeren.

Zeker gedurende de Koude Oorlog slaan de mozjno-meiden om de haverklap toe. Met name westerse diplomaten zijn daarbij het doelwit. 

Het bekendste verhaal – zoals opgetekend in de memoires van de ex-KGB’er die de operatie leidde – is misschien wel de zaak rondom Maurice Dejean die vanaf 1955 als Franse ambassadeur in Moskou is gestationeerd. Hij is al jaren goed bevriend met Charles de Gaulle, een politicus die op dat moment hard op weg is president van Frankrijk te worden. Het Kremlin besluit een enorme KGB-operatie rondom Dejean op touw te zetten in de hoop dat Moskou toegang krijgt tot informatie uit het Élysée.

Al vanaf hun aankomst in de Russische hoofdstad staan Dejean en zijn vrouw Marie-Claire onder intensieve surveillance. Zo hangt hun appartement in de Franse ambassade vol met verborgen microfoons en is zelfs hun persoonlijke chauffeur een KGB-informant. Aangezien Dejean niet het type is dat gevoelig is voor geld, maar wel te boek staat als een schalks en flirterig type met een voorliefde voor jonge vrouwen, besluit de geheime dienst al snel een honeytrap uit te zetten.

Ambitieuze actrices

Tegen die tijd heeft de KGB al de nodige ervaring met ‘seksspionage’. Om de operaties uit te voeren, zet de dienst jonge, ambitieuze actrices in om westerse diplomaten te verleiden. In ruil voor hun ‘patriottische verdiensten’ krijgen ze rollen in Sovjetfilms, luxe merkkleding of een appartement: zaken die in de communistische heilstaat een privilege zijn voor de elite. Naast mozjna-meiden staan de vrouwen ook bekend als ‘zwaluwen’. Om hun opdrachten uit te voeren, krijgen ze appartementen – of zwaluwnesten – toegewezen waar ze met hun slachtoffers afspreken. De woningen beschikken doorgaans over twee kamers, een voor de romantische rendez-vous en een tweede waar een team van de KGB opnames kan maken om chantagemateriaal te vergaren.

In het geval van ambassadeur Dejean vindt de KGB haar ideale kandidaat-verleidster in Larisa Kronberg, codenaam Lora. Tijdens een ‘toevallige’ ontmoeting leert het tweetal elkaar kennen. Dejean valt direct als een blok voor haar én haar dekmantel. Ze vertelt dat ze is getrouwd met een geoloog die vaak op reis is naar Siberië. Ook is haar echtgenoot ziekelijk jaloers en heeft hij last van losse handjes. Het kan Dejean weinig schelen en op een zeker moment vraagt hij Lora tijdens een – door de KGB georganiseerde – lunch of ze samen naar haar huis kunnen.

Eenmaal in het appartement duiken de twee vrijwel direct met elkaar het bed in. Maar terwijl ze naakt op elkaar liggen, komt Lora’s fantoom-man samen met een vriend (die uiteraard beide undercover KGB-agenten zijn) binnenlopen. In een keurig geacteerde enscenering ontsteekt deze Misja in woede. Het wordt hem zwart voor de ogen en hij begint Dejean samen met zijn vriend af te tuigen. Pas na tussenkomst van Lora laten ze hem los en bedaart Misja. Hij fingeert dat hij tot inkeer komt, maar dreigt naar de autoriteiten te stappen, waardoor Dejean in ongenade zou vallen en zijn baan – en diplomatieke carrière – vaarwel kan zeggen.

Dejean rijdt met de doodsangst in het lijf terug naar huis. Ondertussen wordt er in de kamer naast de plaats delict champagne gedronken op het succesvolle verloop van de operatie. Nog diezelfde avond biecht Dejean het verhaal op bij Oleg Gribanov, een man van wie hij in de veronderstelling is dat hij dicht tegen de macht aanschurkt in het Kremlin, maar die in werkelijkheid het hoofd is van de KGB-afdeling die zich bezighoudt met binnenlandse veiligheid en contraspionage. Gribanov houdt hem voor dat hij zijn nek voor hem uit zal steken om de affaire in de doofpot te stoppen, maar laat daarbij expliciet de suggestie open dat Dejean hem in de toekomst een tegendienst moet bewijzen. In de periode daarna speelt de Franse ambassadeur in opdracht van de Russen (des)informatie door naar Parijs. Missie geslaagd. 

Maar daarmee is de kous nog niet af. Parallel aan de operatie rondom Dejean richt de KGB haar pijlen op diens onderknuppel: Louis Guibaud, een militair attaché aan de Franse ambassade. De geheime dienst stuurt een zwerm zwaluwen op de getrouwde Guibaud af, maar zodra hij hapt, pakken de spionnen het iets minder subtiel aan dan met Dejean. KGB-agenten confronteren hem met foto’s van zijn affaire en stellen hem voor de keuze: je werkt met ons samen of we brengen de foto’s naar buiten. Hij kiest voor een derde optie en pleegt zelfmoord. Hoewel het hele verhaal kort daarna aan het licht komt, ontloopt Dejean vervolging. De Fransen concluderen dat hij geen (staats)geheimen heeft doorgespeeld en zo blijft het bij een ontslag in 1964.

Ruime proporties

De Fransen zijn zeker niet de enige die tijdens de Koude Oorlog met open ogen in een honeytrap lopen. In 1968 overkomt de Britse ambassadeur in de Sovjet-Unie, Jeffrey Harrison, nagenoeg hetzelfde nadat hij een kortstondige affaire heeft met een Russische dienstmeid die op de Britse ambassade werkt. Volgens de Britse tabloids is deze Galja ‘een blondine van ruime proporties’. Zodra er belastende foto’s van de KGB verschijnen, licht Harrison zijn meerderen in en wordt hij teruggeroepen naar het Verenigd Koninkrijk. Daar geeft hij toe dat hij zich heeft laten verleiden en ‘niet genoeg op mijn hoede was’. 

Een laatste voorbeeld speelt zich af rondom de Amerikaanse marinier Clayton Lonetree die vanaf de vroege jaren tachtig als bewaker op de Amerikaanse ambassade in Moskou werkte. Aldaar komt hij in contact met een vrouw die zichzelf introduceert als Violetta Seina. Lonetree gaat een relatie met de 25-jarige undercover KGB-agente aan, hoewel dit streng verboden is voor mariniers. Na verloop van tijd introduceert zijn vermeende geliefde hem aan haar ‘oom Sasja’, die in werkelijkheid Aleksej Jefimov heet en eveneens een geheim agent van de KGB is.

Jefimov biedt Lonetree duizenden dollars aan in ruil voor vertrouwelijke informatie en documenten, waaronder de plattegrond van de Amerikaanse ambassade in Moskou. Een operatie die nog doorloopt wanneer hij wordt overgeplaatst naar de Amerikaanse ambassade in Wenen. In 1986 biecht hij alles op en een jaar later wordt hij tot dertig jaar cel veroordeeld vanwege spionage en samenzwering. In 1996 komt hij na negen jaar cel vervroegd vrij.

Het zijn lang vervlogen tijden, maar een oude vos verleert zijn streken niet. Want ook in het hedendaagse Rusland maakt het Poetinregime gretig gebruik van de aloude truc uit het KGB-handboek. Verreweg de meest spraakmakende honeytrap is Jekaterina – Katja – Gerasimova. In 2010 weet deze moderne sirene met haar lokroep zeker vijf politieke tegenstanders van het Kremlin te verleiden om ze nadien publiekelijk aan de schandpaal te nagelen met belastende video’s waarin de – veelal getrouwde – mannen seks met haar hebben of drugs gebruiken.

Geheel in de geest van de mythische Mata Hari lokt ‘Mumu’, zoals Katja’s bijnaam luidt, haar prooien in de val. Dat doet ze door zelf seks met ze te hebben, maar ook door triootjes te regelen met vriendinnen, wiet met haar slachtoffers te roken of ze overvloedige hoeveelheden cocaïne aan te bieden. Onderwijl nemen verborgen camera’s in de kamer waar het zich allemaal afspeelt elke beweging op en publiceert ze het materiaal later online om de reputatie van haar slachtoffers te besmeuren.

Onder haar slachtoffers is onder anderen satiricus Viktor Sjenderovitsj, schrijver en bedenker van het satirische tv-programma Koekly, de Russische versie van het Britse Spitting Image, dat politici aan de hand van karikaturale poppen op de hak neemt. Inclusief Vladimir Poetin, die op dat moment even als premier dient nadat hij zijn handlanger Dmitri Medvedev naar voren heeft geschoven als tussenpaus voordat hij zelf in 2012 weer de troon van het Kremlin bestijgt. Poetin staat bekend als een ijdel persoon met weinig tot geen zelfspot en dus is het persiflage dat Sjenderovitsj in zijn satirische show van hem opvoert hem vermoedelijk een doorn in het oog.

Het lijkt, hoewel nooit bewezen, genoeg motief om de schrijver aan de schandpaal te nagelen en de blauwogige Katja, die online te vinden is als amateurmodel, op hem af te sturen. Niet veel later verschijnen er korrelige beelden op het internet die tonen hoe Sjenderovitsj, die getrouwd is en een kind heeft met zijn echtgenote, seks heeft met Katja in een appartement in het centrum van Moskou.

‘De Russische geheime dienst vraagt vrouwen niet om voor hun land op te staan, maar om voor hun land te gaan liggen’

Nadat de beelden publiek worden, erkent Sjenderovitsj dat hij met haar naar bed is geweest. Al voegt hij daar ook aan toe dat het wat hem betreft riekt naar een vooropgezet plan waar de geheime dienst FSB, de opvolger van de KGB, bij betrokken was. Volgens de satiricus kon Poetin het niet hebben dat hij hem in zijn show van corruptie en moord beschuldigde en dus moest hij het ontgelden. ‘Poetins regering luisterde onderkoeld naar deze aantijgingen, zonder ze te ontkennen. Ze antwoordde met haar typerende, illegale vuiligheid.’

In het pak genaaid

Hij is zeker niet de enige die in Katja’s honeytrap loopt. Ook de nationalistische politici Aleksandr Potkin en Eduard Limonov, die het eveneens beiden aan de stok hebben met Poetin worden door middel van Gerasimova’s seksspionage in het pak genaaid. Datzelfde geldt voor de ongetrouwde oppositiepoliticus Ilja Jasjin. Hij ontmoet Katja al in 2008 en is in de veronderstelling dat het om een oprechte zomerromance gaat.

‘Ze was knap. Ik viel voor haar en gedroeg me zoals ieder alleenstaand persoon zou doen,’ zo verklaart hij twee jaar later tegenover de BBC. ‘We gingen op dates naar de bioscoop en cafés. Ik vermoedde helemaal niets totdat ze drugs en seksspeeltjes tevoorschijn haalde. Instinctief voelde ik toen dat er iets mis was en ben ik vertrokken.’ Maar toen was het al te laat en stond het internet al vol met pikante video’s waarop hij aan het flikflooien is met Katja, en haar handlanger.

Ook Jasjin weet naar eigen wel wie erachter zit: het Kremlin. Of beter gezegd: Poetin die een uitgesproken hekel heeft aan de oppositiepoliticus die bekendstaat als fel criticus van de Russische leider. Hoe diep die rancune zit, blijkt twaalf jaar later wel, in december 2022, wanneer een rechtbank Jasjin veroordeelt tot 8,5 jaar cel vanwege het ‘verspreiden van nepinformatie’ over de oorlog in Oekraïne en het ‘in diskrediet brengen van het Russische leger’. In augustus 2024 wordt hij vrijgelaten nadat Moskou en Washington een gevangenenruil overeenkomen.

Een laatste uitgesproken tegenstander van Poetin die in de honeytrap van Katja loopt is Michail Fishman. De verslaggever werkt op dat moment bij de Russische editie van Newsweek, een medium dat regelmatig verhalen publiceert waarin kritiek op Poetin en het Kremlin weerklinkt. Het is, zo meent Fishman zelf, reden genoeg om Katja op hem af te sturen. Het resultaat is een video waarin de femme fatale naakt door een appartement loopt terwijl de gehuwde Fishman op een bank zit en cocaïne snuift van een bijzettafeltje. Nadat de beelden wereldkundig worden, verklaart de journalist dat hij ‘geen twijfel heeft dat de veiligheidsdiensten hier een rol in hebben gespeeld’.

Maar ook in het heden maakt het Kremlin nog altijd gebruik van de honeytrap, zo bleek dit jaar nog toen er in het Verenigd Koninkrijk een Russisch spionagenetwerk werd opgerold. De zes Bulgaarse leden van de groep spioneren tussen 2020 en 2023 als undercoveragenten namens Moskou in Groot-Brittannië en andere Europese landen en spelen tal van geheimen door naar de machtshebbers aan het Rode Plein. Ook bespioneren ze een Amerikaanse luchtmachtbasis in Duitsland en achtervolgen ze tegenstanders van het Poetinregime.

Zo heeft de 30-jarige Vanja Gaberova als opdracht om de, eveneens Bulgaarse, journalist Christo Grovez op de hielen te zitten én hem uiteindelijk te verleiden door een honeytrap voor hem uit te zetten. Dat Grovez niet lekker ligt in het Kremlin wekt weinig verbazing. Als digitale speurneus van het journalistieke onderzoeksplatform Bellingcat is hij in 2018 de drijvende kracht achter de openbaring van de identiteit van de Russische geheim agenten die datzelfde jaar in Salisbury een aanslag plegen met het zenuwgas novitsjok. Slachtoffers van die mislukte moordaanslag zijn Sergej Skripal en zijn dochter Joelia. Vader Skripal is een Russische ex-inlichtingenofficier die rond de eeuwwisseling ook als dubbelagent voor de Britse diensten werkte. Een doodzonde in Poetins Rusland en dus genoeg reden om hem om te willen leggen.

Dat Grovez de zaak aan het licht brengt, zorgt ervoor dat hij een doelwit vormt. Het Bulgaarse spionnennetwerk achtervolgt hem onder meer in Oostenrijk, Montenegro en Spanje en breekt bij hem thuis in waarna ze een computer meenemen. Op haar beurt heeft Gaberova de taak om Grovez te verleiden. Ze stuurt hem berichten op Facebook waar hij in eerste instantie op in gaat. Uit rechtbankdocumenten blijkt ook dat haar spionnenmeester van plan is om als onderdeel van de honeytrap een video-opname te maken en die vervolgens op Pornhub te plaatsen. Maar zover komt het niet. Voordat het plan volledig uitgevoerd kan worden, lopen de spionnen tegen de lamp. Het hof veroordeelt Gerasimova tot ruim 6,5 jaar cel.

Massagesalon

Maar ook buitenlandse politici zijn nog altijd het doelwit van Russische honeytraps. Zo wordt de Britse diplomaat James Hudson in juli 2009 het slachtoffer van twee Russische femmes fatales zodra hij, in de veronderstelling dat het prostituees zijn, door hen een sauna en massagesalon in Rusland in wordt gelokt. Wat hij niet weet, is dat de hotelkamer waar ze uiteindelijke belanden volhangt met verborgen camera’s. Niet veel later verschijnt er een video op het internet met de titel ‘de avonturen van meneer Hudson in Rusland’, waarin de seksuele escapades van de diplomaat tot in detail te zien zijn. Door het schandaal moet Hudson aftreden als plaatsvervangend consul-generaal in de Centraal-Russische stad Jekaterinenburg.

Zeker sinds de Russische invasie van Oekraïne en de daaropvolgende internationale sancties ziet Moskou westerse politici als legitieme doelwitten. Dat bleek vorig jaar wel in Ierland. Door een honeytrap op te tuigen in Dublin wist de Russische geheime dienst een Ierse parlementariër als propaganda-mol voor haar karretje te spannen. Hoewel de zaak aan het licht komt, kunnen de Ieren de politicus, die al snel de bijnaam ‘Cobalt’ krijgt, niet vervolgen omdat hij geen misdaad heeft gepleegd en alleen achter de schermen als hinderlijke Kremlinspreekbuis zou optreden.

Hoewel de naam van de man in kwestie nooit bekend wordt dankzij de uiterst vriendelijke smaadwetgeving in Ierland, wordt wel duidelijk dat Moskou een buitengewoon mooie vrouw op de man afstuurt om hem te rekruteren. Het doel: de relaties tussen Ierland, het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie ondermijnen ten tijde van de onderhandelingen over de Brexit. 

Dat de chaos rondom die gesprekken destijds allemaal op het conto van de Russische femme fatale komt, lijkt iets te veel eer, maar ze draagt in ieder geval haar patriottische steentje bij om haar land een dienst te bewijzen. Of zoals de legendarische, voormalige KGB-generaal Oleg Kaloegin het ooit eens verwoordde: ‘De Russische geheime dienst vraagt vrouwen niet om voor hun land op te staan, maar om voor hun land te gaan liggen.’