Russische superspionnen ook in Nederland: ‘De dreiging van deze geheim agent was potentieel zeer hoog’

Op een groen bordje in het district Crnuce van de Sloveense hoofdstad Ljubljana staat in witte letters: Primoziceva ulica. De lage woningen in deze straat hebben charmante schuine daken, vanuit de aangeharkte tuintjes zijn altijd de heuvels te zien, duister, een beetje eng. In een lichtbruin huis op nummer 35 woonden tot eind 2022 twee superspionnen. Ze hadden jonge kinderen, die wisten niet dat ze in werkelijkheid Russen waren. Op school vertelden ze hun klasgenoten vol trots Argentijnen te zijn, ja het land van Messi en Maradona. 

Momenteel wordt het huis op nummer 35 bewoond door nieuwe huurders. In de portiek zijn zes flessen water neergezet. Aan een spijker hangt een speelgoedtennisracket. Binnen het afgesloten ijzeren hek staat een mountainbike. Voor de ramen hangen kanten gordijntjes. Een buurvrouw met een paraplu loopt door de Primoziceva ulica naar het nabijgelegen bos om haar hond uit te laten. Een man met een capuchon op maakt een mismoedige ochtendwandeling op New Balance-schoenen.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Ze weten allebei dat de vorige bewoners op nummer 35 Maria en Ludwig heetten. Alle Slovenen uit de buurt vonden het aardige, tamelijk onopmerkelijke mensen, goed geïntegreerd, hoewel ze matig Sloveens spraken. Ze gingen niet graag op de foto, maar daar hebben meer mensen last van en veel later, toen alles duidelijk werd, was Maria’s afbeelding eigenlijk alleen te zien op de website van de school van hun twee kinderen in Ljubljana. Kennelijk had ze net te laat door dat er een fotograaf aanwezig was, of de ‘illegal’, zoals superspionnen zoals Maria worden genoemd, dacht dat het voor deze ene keer geen kwaad kon. 

Haar volledige naam leek Maria Rose Mayer Muñoz te zijn. Haar man heette naar eigen zeggen Ludwig Kisch, en zo stond dat ook in zijn paspoort. Ludwig huurde een kantoor in de wijk Bezigrad in Ljubljana. Hij was de oprichter van een IT-bedrijf en hield zich volgens de lokale Kamer van Koophandel ook bezig ‘met de verkoop van antiek en onroerend goed’. Maria had de leiding over een kleine kunstgalerie genaamd Art Gallery 5'14. Ze waren allebei 38 jaar en hadden Duitse roots. Die achtergrond verklaarde ook waarom Maria en Ludwig er niet uitzagen zoals de meeste mensen verwachtten van Argentijnen. Hun zoontje Daniel was in de winter van 2022 zeven jaar, zijn zusje Sofia drie jaar ouder. Ze gingen elke dag met hun ouders naar de katholieke kerk, speelden met de kinderen uit de buurt en spraken even goed Sloveens als Spaans. 

In december 2022 reden er ineens politiewagens naar het huis op nummer 35. Agenten deden een inval op nummer 35, Maria, Ludwig, Sofia en Daniel moesten mee naar het bureau. Rechercheurs van de Sloveense veiligheidsdienst stelden vragen die Maria en Ludwig weigerden te beantwoorden. De kinderen werden vrijgelaten en ondergebracht bij een pleeggezin. Buurtbewoners snapten niets van wat er gebeurde. Het zou vast een foutje zijn of waren ze wellicht zelf het slachtoffer geworden van een misdaad, die aardige Argentijnen? Dat bleek niet zo te zijn, het was zelfs nog ernstiger dan de mensen hier ooit hadden kunnen denken. 

De kinderen wisten niet dat ze in werkelijkheid Russen waren. Op school vertelden ze vol trots Argentijnen te zijn, het land van Messi en Maradona

Het boek verscheen in april 2025 en kon bijna niet actueler zijn. De titel: The Illegals: Russia’s Most Audacious Spies and the Plot to Infiltrate the West (De illegals: Ruslands meest onverschrokken spionnen en het complot om in het Westen te infiltreren). De Britse auteur Shaun Walker reisde onder meer naar Ljubljana om informatie te vergaren over Anna en Artem Dultsev, zoals Maria en Ludwig in het echt bleken te heten. Hoe kon zo’n oud fenomeen als de illegal ruim honderd jaar nog steeds bestaan in Europa? En hoeveel ‘slapende geheim agenten’ zijn er nog?

In het eerste hoofdstuk legt Shaun Walker uit dat illegals sterk verschillen van spionnen, ook wel legals genoemd. Ze leven onder een valse, soms gestolen identiteit, niemand in hun omgeving weet wie ze echt zijn en ‘het opbouwen van dit soort dekmantels duurt doorgaans jaren’, staat in een document van de Nederlandse beveiligingsdienst AIVD. Legals daarentegen gebruiken hun eigen naam, infiltreren in ondernemingen, ambassades of organisaties, hebben vaak diplomatieke bescherming waardoor ze bij een arrestatie immuun zijn voor vervolging. Illegals moeten decennialang een ander in een Rusland-vijandig westers land kunnen spelen. De beloning voor het grote risico is volgens Shaun Walker een verering ‘zoals de Amerikanen die hebben voor filmsterren’. 

Contrarevolutie

Het systeem ontstond na de Russische Revolutie in oktober 1917. Bolsjewisten werden door de tsaristische geheime dienst vervolgd en verdreven en ze verzonnen in het buitenland manieren om informatie te vergaren over hun land om de contrarevolutie te beginnen. Lenin was eerst een illegal, net als Leo Trotski en Josef Stalin. Termen van toen worden nu nog steeds gebruikt, zoals Het Centrum (het hoofdkantoor), konspiratsiya (‘een reeks complexe regels en een rigide gedragscode’, schrijft Walker) en konskvartira (een appartement voor geheime bijeenkomsten). Een nep-biografie heet een ‘legende’.

Illegaal werk moest in het diepste geheim gebeuren en daarom hadden de illegals meerdere paspoorten en een legende die ze uit het hoofd moesten leren. Een illegal genaamd Galina Fedorova schreef in 1994 een boek over haar leven als slapende superspion. Het trainingstraject is volgens haar lang en zwaar, de kandidaten worden psychologisch getest en voorbereid op een leven vol angst, ‘afzondering en stress’. De ideale illegal was eerst nog single, later werden er ook echtparen ingezet. Federova moest drie tot vier talen vloeiend spreken en kreeg een nieuw paspoort. De geheime dienst had documenten gestolen van buitenlandse baby’s die waren gestorven en zo kregen de illegals een echt paspoort.  

Shaun Walker reisde bijna een eeuw na de eerste illegals naar Moskou voor een uniek interview met een voormalige superspion. Haar echte naam is Elena Vavilova. Ze werkte meer dan twintig jaar in Canada onder de naam Tracey Lee Ann Foley en schreef er een boek over met de titel De vrouw die geheimen kan bewaren. Een illegal moet volgens haar ‘een acteur zijn’, maar dan wel een ‘acteur die geen publiek of podium nodig heeft en ook niet de waardering van anderen’. Elena Vavilova was een uitstekende acteur, zelfs haar kinderen wisten niet wie ze in werkelijkheid was en ze hadden ook geen idee dat hun vader Donald Heathfield in werkelijkheid Andrei Bezrukov heette.

‘Tracey’ en ‘Donald’ woonden in Boston toen ze in 2010 werden opgepakt. FBI-agenten arresteerden in andere Amerikaanse steden acht andere illegals. In The New York Times verscheen een groot artikel over de ‘jawdropping’-arrestatie met als eerste zinnen: ‘In de folklore over Sovjet-spionage genieten weinig figuren zoveel respect als illegals: agenten met stalen kaken, de intelligentie van een schaakgrootmeester en de standvastigheid van een kosmonaut.’ De operatie kreeg de naam Operation Ghost Stories, Amerikanen en Canadezen smulden van de zaak en het is geen toeval dat de serie The Americans, over een Russisch sleeper-gezin in een keurig Amerikaans voorstadje, vanaf 2013 zo populair werd. 

Nederlandse beambte

In Duitsland was er dat jaar ook een geval dat opzien baarde. Heidrun en Andreas Anschlag leken keurige Oostenrijkers te zijn die in een dorpje in de Duitse deelstaat Hessen woonden. Andreas ging elke dag vroeg naar zijn werk, hun dochter Julia kon goed leren en mocht naar het gymnasium. Heidrun bleef thuis om het huishouden te verzorgen. Op straat groetten ze alle voorbijgangers, dat hoort in een Duits dorp, en ze geloofden erg in Nachbarschaft, nabuurschap. Heidrun en Andreas waren in het Zuid-Amerikaanse Peru opgegroeid, daarom zaten er soms wat foutjes in hun Duits. 

In oktober 2010 reden er agenten van de speciale eenheid GSG9 naar hun huis, ze timmerden op de voordeur en schreeuwden ‘Polizei! Aufmachen!’ Dochter Julia deed open in haar nachthemd en geloofde het eerst niet toen ze hoorde dat haar vader en moeder Russisch waren. De illegals werden vlak daarna gearresteerd wegens het verzamelen van informatie over EU- en NAVO-medewerkers. Dat deden ze onder meer met de hulp van een Nederlandse beambte en ze speelden decennialang geheimen door aan de Russische geheime dienst.

De vrouw die Heidrun speelde, werd op 2 juli 2013 in Stuttgart tot 5,5 jaar gevangenisstraf veroordeeld, ‘Andrea’ kreeg 7,5 jaar. Julia brak met haar ouders en bleef in Duitsland wonen. In 2015 mochten Heidrun en Andreas terug naar Rusland na een deal met de Duitse overheid en daar wonen ze nu nog steeds. Het is nooit bekend geworden hoe Heidrun en Andrea in werkelijkheid heten. 

Nederland heeft zijn eigen recente zaak. Zijn echte naam is Sergej Vladimirovich Cherkasov. In Nederland en andere landen presenteerde hij zich als Victor Muller Ferreira. In een document stonden feitjes en zinnen die hij uit zijn hoofd moest leren. Hij werd zogenaamd op 4 april 1989 geboren in Brazilië. Op school had hij weinig vrienden, klasgenoten lachten en scholden hem uit omdat hij er een beetje bleekjes, typisch Duits uitzag en ze maakten ook grapjes over zijn accent. Hij was verliefd op zijn aardrijkskundelerares en walgde van vis.

Nederland heeft zijn eigen recente zaak. Zijn echte naam is Sergej Vladimirovich Cherkasov. Hier presenteerde hij zich als Victor Muller Ferreira

Zijn moeder stierf aan een longontsteking, voor die tijd maakte ze naam als muzikant. Met zijn vader had hij een moeizaam contact, maar ze belden elkaar soms wel. De ‘Muller’ in zijn naam kwam door de Duitse achtergrond van zijn moeder en grootouders. In augustus 2010 keerde hij na een lange tijd in Europa terug naar Brazilië ‘om de taal te leren en mijn burgerschap te herstellen’. Ferreira hoopte ook zijn vader te ontmoeten om de band te herstellen. Eenvoudig zou dat niet worden, Ferreira gaf zijn vader indirect de schuld aan de dood van mijn moeder en geliefde tante. 

Vanaf 2014 woonde Cherkasov weer in Europa. Hij studeerde vier jaar politieke wetenschappen in Dublin en verhuisde naar Amerika, waar hij in 2018 onder de naam Muller Ferreira werd aangenomen op de John Hopkins School of Advanced International Studies (SAIS) in Washington D.C. Volgens The Moscow Times was het zijn ‘droomschool’. Via toekomstige contacten zou Cherkasov zeer dicht in de buurt bij de diplomatieke en militaire elite van Amerika kunnen komen en hij schreef een versleuteld bericht aan zijn contactpersoon met de tekst: ‘We hebben gewonnen, broer. We spelen nu mee met de grote jongens.’ 

Na de Russische inval in Oekraïne veranderde zijn prioriteit en moest hij infiltreren bij het Internationaal Strafhof in Den Haag. Een van zijn professoren schreef een lyrische aanbeveling toen ‘Ferreira’ daarvoor solliciteerde. Cherkasov moest informatie vergaren over het onderzoek naar Russische oorlogsmisdaden in Oekraïne en het was zijn doel om toegang te krijgen tot geheime documenten en e-mails die in de computers van het Strafhof werden bewaard. 

Cherkasov was 36 jaar toen hij in april 2022 naar Nederland vloog omdat hij voor een proefperiode van een half jaar was aangenomen op de afdeling Vooronderzoek. Hij dacht eenvoudig door de douane te komen met zijn vervalste Braziliaanse paspoort, maar werd uit de rij gehaald, ondervraagd en onderzocht. Op een geheugenstick werd zijn ‘legende’, zijn achtergrondverhaal, gevonden. Zijn beheersing van de Portugese taal was opvallend slecht. Ferreira gaf als verklaring dat hij al een tijdje weg was uit Brazilië, hij vergat gewoon veel woorden, regeltjes en constructies. 

Ferreira werd toch terug op het vliegtuig naar Brazilië gezet. Agenten namen hem daar gevangen en hij moest voorkomen vanwege identiteitsfraude en spionage. De AIVD plaatste een verklaring en een waarschuwing op hun website. ‘Dit type inlichtingenofficier staat beter bekend als een illegal: iemand die zeer langdurig en uitgebreid is getraind.’ Een woordvoerder zei: ‘De dreiging van deze geheim agent was potentieel zeer hoog.’ Uit een rapport: ‘Waakzaamheid voor deze en andere vormen van inlichtingendreiging zijn van groot belang, zeker in het licht van de huidige internationale ontwikkelingen.’ 

Er werd een bijlage toegevoegd om ‘meer inzicht in de werkwijze van deze Russische inlichtingenofficier’ te geven. Delen van Cherkasovs vier pagina’s grote nep-biografie zijn zwartgelakt, maar het geeft desondanks een uniek beeld van de man die hij moest spelen. Een Braziliaanse rechter veroordeelde Cherkasov tot 5 jaar en 2 maanden. In 2024 kwam er een nieuwe aanklacht bij – het ontvangen en witwassen van Russisch geld – en daarom zit illegal Cherkasov voorlopig nog wel even vast in Brazilië. 

Zijn schuilnaam is Christo. Hij is geen illegal, maar werkt als internetspecialist voor het digitale onderzoekscollectief Bellingcat. Hij ontdekte via technologische hoogstandjes de echte naam van de Sloveense illegals die in december 2022 in Ljubljana werden gearresteerd. Haar echte naam: Anna Dultseva, in 1981 geboren in de Russische stad Gorky. Ludwig heette in werkelijkheid Artem Dultsev en hij is even oud als zijn vrouw. 

Christo verzamelde nog veel meer informatie en onthulde dat de twee tot 2012 in Rusland opvallend vaak verhuisden van stad naar stad en daarna een paar jaar van de aardbodem leken te zijn verdwenen. Anna en Artem doken schijnbaar vanuit het niets op in Spanje en toen waren ze Maria en Ludwig Mayer. Ze spraken goed Spaans, maar wel met een accent omdat ze Argentijnen moesten voorstellen. Dat deden ze perfect en daar hadden ze dan ook jaren op geoefend. 

In augustus 2024 vond Christo het definitieve bewijs dat Maria en Ludwig illegals waren, maar dat was ook niet heel moeilijk, de hele wereld kon dat zien. Het haalde in vele landen de journaals, in kranten verschenen grote stukken over de Mayers/Dultsevs. Poetin kreeg westerse politici zover om tientallen gevangenen te ruilen op het vliegveld van Ankara. 

Anna en Artem Dultsev vielen op omdat ze twee kinderen bij zich hadden. Onderweg naar Rusland vertelden de ouders hun dochter Sofia en zoon Daniel dat ze, o ja, naar Rusland gingen en Russisch waren. Ze landden op Moskou Vnukovo en stapten uit. Beneden lag een rode loper. Russen begroetten de Dultsevs alsof ze een koninklijke familie uit een bevriend land waren. Op de landingsbaan stond een man die belangrijker leek dan wie ook. Sofia en Daniel hadden geen idee wie dat was. Hun ouders moesten hun kinderen vertellen dat dit de Grote Leider Vladimir Poetin was. De president omhelsde Anna en Artem, boog zich naar Sofia en fluisterde: ‘Buenas noches (goedenavond).’ Poetin overhandigde haar en haar moeder een bos bloemen. 

Vier dagen later werden de Dultsevs als patriottische helden geëerd in een reportage van de Russische staatstelevisie. Ze waren eregasten op het hoofdkantoor van de geheime dienst in de stad Yasenevo. Er werden ontroerende beelden gemaakt van Daniel en Sofia die speelden bij een monument voor een fictieve illegal genaamd Max Otto von Stierlitz. Alle Russen weten wie dit is: tijdens de Koude Oorlog speelde Von Stierlitz de hoofdrol in een extreem succesvolle boeken- en tv-serie.

Hij ging ondergronds in vele andere landen, sprak vele talen, dronk graag cognac, reed in een Mercedes 230, versierde minstens zoveel vrouwen als James Bond en drong tijdens de Grote Patriottische Oorlog door tot Hitlers hoogste kringen. Poetin zei eens dat Von Stierlitz ‘een hele generatie Sovjet-jeugd’ had gevormd, onder wie hijzelf. Vooral jonge Russen moeten wat vaderlandsliefde betreft een voorbeeld aan Von Stierlitz nemen, ook al bestond hij nooit echt. 

Verjaardag

Anna vertelde de tv-presentator glunderend hoeveel ze van haar moederland hield en ze kon niet genoeg benadrukken hoe groots Vladimir Poetin was. Daniel Dultsev vierde die dag zijn verjaardag. De presentator gaf hem een typisch Russisch speelgoedpoppetje. Hij aaide de jarige over zijn bolletje en vroeg of hij al wat Russische zinnetjes kende. De presentator wilde de kijkers tot slot nog iets belangrijks meegeven en zei: ‘Het zijn eersteklas professionals die hun hele leven aan het moederland hebben gewijd en offers hebben gebracht die gewone mensen nooit zouden kunnen begrijpen. Ze hebben hun kinderen opgevoed als Spaanstalige katholieken. Nu zullen ze moeten leren wat borsjt is.’

De Amerikaans-Russische defensiespecialist Nikolai Zlobin zei al in 2010 dat illegals deel uitmaken van een Russisch plan ‘om terug te keren naar het oude systeem waar ze vertrouwd mee zijn’. Illegals worden al bijna honderd jaar lang ‘verheerlijkt’, dat is nu nog steeds zo en de Dultsevs bewezen dat het in Poetins Rusland ouderwets loont om zo’n offer voor het moederland te doen. 

Volgens schrijver Shaun Walker tonen meerdere andere recente arrestaties aan dat er misschien wel ‘honderden onopgemerkt als buitenlanders leven om de wereld beetje bij beetje ten gunste van Rusland te veranderen’. Hoeveel het er precies zijn is lastig in te schatten, maar één ding is volgens hem ‘bijna zeker’: na de invasie van Oekraïne werden ‘legale spionnen’, die als diplomaten immuniteit hadden op vele plekken, uitgewezen en daardoor voert ‘het Kremlin de inspanningen op om een nieuwe generatie illegalen voor te bereiden’. Uit Walkers boek The Illegals: Russia’s Most Audacious Spies and the Plot to Infiltrate the West: ‘De Dultsevs waren teruggekeerd naar Rusland, maar veel meer agenten maakten zich op om te vertrekken.’

‘De dreiging is heel dichtbij’

In september 2024 herhaalde de geschiedenis zich. Dit keer was het een nepjournalist met de valse naam Pablo González Yagüe die door Poetin na een gevangenenruil werd omhelsd. Yagüe begaf zich in de kringen van mediatycoon en uitgever van The Moscow Times Derk Sauer, op papier leek hij een 42-jarige Bask te zijn. Ruslandcorrespondenten en -activisten vertrouwden hem zo dat ze geheimen aan hem openbaarden, informatie die naar de FSB, de Russische geheime dienst, ging. Zijn echte naam was Pavel Roetsov en tot zijn arrestatie in Polen bracht hij tientallen anti-Poetin-Russen in grote problemen. 

Derk Sauer schreef op 6 september 2024 in zijn Parool-column dat ‘sleepers’ sinds de invasie in Oekraïne ‘belangrijker dan ooit voor de FSB’ zijn, ‘nu hun spionnen, die vrijwel allemaal onder de dekmantel van diplomaat werkten’ uit westerse landen waren gezet. Inlichtingenexperts denken ‘dat wel 90 procent van alle info nu van types als Pablo/Pavel komt’. 

Illegals worden al bijna honderd jaar lang verheerlijkt en de Dultsevs bewezen dat het in Poetins Rusland ouderwets loont om zo’n offer voor het moederland te doen

De zinnen erna: ‘Dat maakt ook mij – nu werkgever van tachtig Russische journalisten in Amsterdam – enigszins paranoia. Huist er ook een Pablo onder ons?’ Een Russische vriendin waarschuwde de eind juli overleden Sauer al eens met de woorden: ‘De dreiging is niet iets uit boeken of films. De dreiging is heel dichtbij.’