Geest is uit de Franse wijnfles: giftige cocktail drijft de boeren in het rood

Op een zonnige middag in augustus is het langs de D670 net buiten Saint-Émilion maar moeilijk een parkeerplek te vinden. Vanuit auto’s met kentekens uit heel Europa struinen hordes toeristen richting het pittoreske dorpje, dat op zo’n uurtje rijden van Bordeaux ligt. Naast de talloze restaurants, luxehotels en wijnetablissementen is immers alleen al het uitzicht vanaf het hoger gelegen kerkplein een bezoek waard: tot hoe ver het oog reikt, klimmen groene wijngaarden op tegen het glooiende heuvellandschap. Zelfs voor de niet-fijnproevers wordt duidelijk dat hier het historische hart van de Franse wijnbouw ligt.

Zo geldt de streek rond Bordeaux met bijna 100.000 hectare aan wijngaarden als een van de meest vooraanstaande wijnbouwgebieden van Frankrijk. Jaarlijks produceren hier meer dan negenduizend wijnchateaus tussen de 4 en 5 miljoen hectoliter per jaar – goed voor bijna een tiende van de totale nationale productie. En die traditie gaat lang terug: al in de middeleeuwen verscheepten Engelse kooplieden vaten vol ‘claret’ via het departement Gironde naar Londen. In 1855 bevestigde keizer Napoleon III die status nogmaals door een officiële ranglijst van wijnchateaus uit de regio op te stellen. Tot op de dag van vandaag behoren flessen van deze Bordelaise ‘grands crus’ tot de meest prestigieuze en gewilde wijnen ter wereld.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Andere wereld 

Wie echter de drukte rond Saint-Émilion achter zich laat en de D670 richting het zuiden volgt, komt al snel in een heel andere wereld terecht. Vooral na het oversteken van de Dordogne, die de grens markeert met de minder prominente wijnstreek l’Entre-Deux-Mers, worden de groene wijnranken steeds vaker afgewisseld met kale, braakliggende terreinen. Het dorre, hoge gras doet hier eerder denken aan een Texaanse prairie dan de idyllische ranken uit de toeristenfolders van het Office du Tourisme in Saint-Émilion.

Bij het gehucht Saint-Pierre-de-Bat (inwonertal: 307) vertelt de lokale boer Florent Simonneau dat de vlaktes het gevolg zijn van een groot plan d’arrachage – een rooiprogramma dat het Franse ministerie van Landbouw in 2023 heeft uitgerold om overproductie in de regio tegen te gaan. ‘Toen ik jong was, woonden er in het dorp zeven of acht wijnproducenten. Nu zijn we nog maar met zijn tweeën,’ vertelt Florent, die samen met zijn vrouw het biologische wijndomein Château Morlan-Tuilière runt. ‘Zelfs mijn buurman, die echt nette velden had naast die van mij en nog maar twee jaar moest tot zijn pensioen, heeft onlangs besloten alles weg te laten halen.’

De buurman van Florent is verre van de enige wijnboer die besluit om de handdoek in de ring te gooien. Sinds de eeuwwisseling werd in de regio rond Bordeaux al meer dan 20.000 hectare – ruim 20 procent van het historische areaal – aan wijnranken weggehaald. Deelnemende producenten kunnen per hectare tussen de 4000 en 6000 euro subsidie ontvangen als ze besluiten hun wijnstokken te rooien.

En met de toenemende moeilijkheden op de internationale wijnmarkt zijn er steeds meer producenten die daar op ingaan: met een afname van 8,3 procent verdween in 2024 nooit eerder zoveel Bordelaise wijnbouwgrond binnen één jaar tijd van de kaart. ‘Vrijwel al mijn collega’s wachten met smart op hun pensioen, omdat ze geen toekomst meer zien. Er is simpelweg te weinig vraag, waardoor het niet rendabel is om te blijven produceren,’ vertelt Florent.

Hoe uitzichtloos het voor producenten zónder perspectief op een naderend pensioen kan zijn, werd in september opnieuw op droevige wijze duidelijk, toen een 37-jarige wijnboer uit de Entre-Deux-Mers besloot een einde aan zijn leven te maken. De jonge boer had nog in 2018 het domein met 15 hectare van zijn ouders overgenomen en was in 2019 overgeschakeld naar een volledig biologische productie. Toch mocht het niet baten: volgens vrienden leed de boer, die een bekend gezicht was bij de lokale vakbond, al lange tijd aan mentale problemen door chronische financiële stress.

Triest genoeg was dit niet eens de eerste suïcide op een wijndomein in de streek. Zo pleegde in mei ook al een 59-jarige producent zelfmoord in een dorp op een halfuur rijden van Saint-Émilion, nadat hij zijn werknemers niet langer kon uitbetalen. ‘Hij is niet gestorven aan de wijncrisis, maar doordat hij aan zijn lot werd overgelaten,’ verklaarde zijn vrouw tegenover de lokale krant Sud-Ouest. Volgens de weduwe zat haar man al jaren in de schulden, maar weigerden banken of de staat hem via noodkredieten zijn business op een goede manier ten einde te brengen.

Teruglopende consumptie

Uit de jaarlijkse rapporten van l’Organisation internationale de la Vigne et du Vin (OIV) blijkt dat het pessimisme van veel Franse wijnboeren niet ongegrond is. Zo loopt de wereldwijde wijnconsumptie al jaren terug: ten opzichte van het laatste piekjaar 2017 is de vraag wereldwijd met zo’n 13 procent gedaald. Ook vorig jaar viel de mondiale wijnverkoop met 214 miljoen hectoliter opnieuw 3,3 procent lager uit dan in 2023. Hiermee werd zelfs het laagste consumptiepeil sinds 1961 bereikt. Vooral op grote exportmarkten als de Verenigde Staten en China nam de vraag de afgelopen jaren in rap tempo af.

Met bijna de helft van de mondiale vraag blijft de EU ruimschoots de belangrijkste wijnmarkt ter wereld. En een groot deel van die wijn wordt gedronken in wijnproducerende landen zelf: in 2024 waren Frankrijk, Italië en Spanje samen goed voor bijna de helft van de wereldwijde productie, maar ook een kwart van de mondiale consumptie.

Toch is het ook hier onwaarschijnlijk dat dat in de toekomst zo blijft. ‘In wijnproducerende landen was het altijd heel gebruikelijk om bij de lunch en het diner wijn te drinken. En vaak ook heel eenvoudige wijn met een laag alcoholpercentage,’ vertelt Magister Vini Joep Speet, die werkt als sourcing manager bij Delta Wines en voorzitter is van de Verenigde Vinologen Nederland (VVN). ‘Dat is nu niet meer zo: veel Zuid-Europese jongeren vinden het niet meer normaal om bij elke maaltijd automatisch wijn te serveren.’

Consumentenonderzoek ondersteunt Speets observaties. Waar in 1980 nog bijna de helft van de Fransen aangaf ‘elke dag of vrijwel elke dag’ wijn te drinken, was dit aantal in 2022 teruggelopen tot slechts 11 procent van de ondervraagden. Vandaag de dag stelt ruim 20 procent van de Fransen zelfs ‘helemaal nooit’ alcohol te drinken.

Met name jongeren hebben hier een groot aandeel in: bijna vier op de tien Fransen onder de 35 geven aan ‘nooit of enkel bij bijzondere gelegenheden’ een glaasje wijn in te schenken. In Franse media wordt dan ook steeds vaker gesproken over een ‘generatiekloof’ op het gebied van wijnconsumptie.

Hoe uitzichtloos het voor producenten kan zijn, werd in september duidelijk toen een 37-jarige wijnboer uit de Entre-Deux-Mers besloot een einde aan zijn leven te maken

Voor de Bordelaise wijnboer Florent is het duidelijk waar die afname vandaan komt. ‘Het ministerie van Volksgezondheid roept de laatste jaren alleen maar dat je niet meer moet drinken, geen wijn meer moet schenken, geen alcohol meer moet nemen. Alle gezondheidsproblemen zouden daar vandaan komen,’ klaagt hij. ‘En dit terwijl we een product maken dat erg cultureel ingebed is. Vroeger toen ik jong was, vertelden reclames dat je juist wijn moest drinken om gezond te blijven, dankzij de tannine die erin zat. Enfin, we zijn helemaal naar de andere kant doorgeslagen.’

Toch wordt ook in niet-productielanden als Nederland of Denemarken steeds minder gedronken. Volgens het RIVM steeg tussen 2012 en 2024 het aandeel Nederlanders dat niet of hooguit één glas per dag drinkt van 38 naar 45 procent. Ook hier is vooral onder jongeren sprake van een trend: het Trimbos-instituut ziet in de laatste twintig jaar een ‘forse daling’ in het alcoholgebruik onder jongeren.

Dit lijkt vooral te komen door het verhogen van de minimumleeftijd van 16 naar 18 jaar in 2014, maar ook omdat supermarkten nog maar maximaal 25 procent korting mogen geven op drank. ‘Vroeger was het geven van 40 tot 50 procent korting heel normaal en zeer doeltreffend,’ vertelt Speet. ‘Dus ook dat speelt een rol bij de verminderde consumptie.’

Speet ziet echter ook andere factoren dan teruglopende alcoholconsumptie of hogere prijzen. Zo worden niet alle soorten alcoholische dranken even hard geraakt: ‘Ook bier heeft het moeilijk, maar biermakers zijn helemaal de toer van de speciaalbieren opgegaan zodat ze wat meer marge maken per fles.’ Daarnaast doen cocktails en mousserende wijnen het ondanks dalend alcoholgebruik de laatste jaren goed, zien marktonderzoekers.

In Speets optiek moeten de moeilijkheden op de wijnmarkt dan ook vooral verklaard worden aan de hand van veranderende smaakvoorkeuren onder consumenten. ‘Interessant genoeg neemt in Nederland het aantal mensen dat een wijncursus volgt elk jaar toe. De gemiddelde consument weet nu dus veel meer van wijn dan dertig, veertig jaar geleden. We drinken minder, maar beter.’ Vooral voor Gen Z gaat die stelling op, vertelt Speet: ‘Als jongeren iets drinken, dan willen ze iets bijzonders drinken. Ze willen dus best een leuke, kostbare wijn bestellen. Maar ja, dan moet je als restaurant dat wel aanbieden.’

En deze mismatch tussen vraag en aanbod is waar het in de traditionele productiestreken als Bordeaux vaak misloopt. ‘Nederland was van oudsher een rodewijnland, maar in 2015 werd er voor het eerst meer wit dan rood gedronken. Sindsdien is het gat tussen die twee alleen maar groter geworden. Toch maken ze in Bordeaux nog altijd 80, 85 procent rood,’ vertelt Speet. ‘Ik kom nog zoveel producenten uit Frankrijk tegen die ook bij ons willen verkopen, maar dan proef ik die wijnen en denk ik: ja, die zijn gewoon niet geschikt voor de Nederlandse markt. Te veel structuur, te veel tannine, te veel zuren. Terwijl dat steeds minder appelleert aan de gemiddelde consument in Noord-Europa en in Amerika.’

Ook de Bordelaise wijnbouwsector zelf lijkt inmiddels in te zien dat er met name voor de stroevere rode wijnen uit het lagere prijssegment geen markt meer bestaat. Op 16 oktober, midden in de periode waar traditioneel de oogstfeesten georganiseerd worden, kwamen in de prefectuur van Bordeaux producenten, vakbonden en autoriteiten bijeen voor spoedoverleg.

De uitkomst? Bovenop de 12.000 hectare die al sinds 2023 zijn weggehaald, opent het Franse ministerie van Landbouw binnenkort een nieuwe ronde aan rooisubsidies voor maximaal 5400 hectare. Met een terugval van maar liefst 7 procent aan verkopen in het seizoen 2024-2025 heeft de Bordelaise wijnregio weinig andere keus dan haar productie ‘drastisch te verminderen’, verklaarde de prefect van het departement Gironde.

Tarieven van Trump

Ondanks zulke plannen blijven veel producenten twijfelachtig of hiermee de uitdagingen daadwerkelijk kunnen worden opgelost. Zo raamt de lokale vakbond de hoeveelheid Bordelaise wijnvelden zonder markt op maar liefst 30.000 hectare – ruim het dubbele van wat er nu aan rooiprogramma’s aangekondigd is. Bovendien belooft de internationale context voorlopig weinig goeds.

In de ogen van Julien Luro, eigenaar van een domein van 50 hectare in de Entre-Deux-Mers, is de huidige crisis immers vooral het gevolg van overbodig optimisme over de opkomst van de Chinese middenklasse, zo’n vijftien jaar geleden. ‘Iedereen dacht toen dat de Chinese markt alle vraag ging absorberen, waardoor we als gekken aangeplant hebben,’ verklaarde hij in het lokale wijnmagazine Les Terres de Vin. Met de uitbraak van de coronapandemie kwam de export naar China in 2020 echter in één klap stil te liggen.

Maar ook na de lockdown is de export naar China nooit echt hersteld. Volgens marktanalisten ligt de kern van het ineenstorten van deze markt immers in de anticorruptiewet die Xi Jingping al in 2012 invoerde. Hiermee werd het voor Chinese ambtenaren wettelijk verboden om kleine geschenken aan te nemen, terwijl de Franse wijnexport naar China juist voor een groot deel dreef op dat soort luxe-cadeautjes. Dit jaar kwam daar een nieuwe klap bovenop: sinds 18 mei geldt voor de bijna tien miljoen Chinese ambtenaren een algeheel alcoholverbod tijdens officiële diners. Ook hier werd voorheen veel Europese wijn geschonken.

Waar in 1980 nog bijna de helft van de Fransen aangaf vrijwel elke dag wijn te drinken, was dit aantal in 2022 teruggelopen tot slechts 11 procent

Daarbij zorgt het continue gedreig met ‘tariffs’ door de Amerikaanse president Donald Trump voor weinig perspectief op verbetering. Door het teruglopen van de binnenlandse consumptie hadden veel Europese producenten de laatste jaren ingezet op de export. Vooral de VS was zo uitgegroeid tot een cruciale afzetmarkt: in 2023 ging een vijfde van de totale Franse wijnexport naar de VS, waarmee het in waarde de grootste exportmarkt voor Franse wijnen vormde.

Dit jaar werd echter meermaals duidelijk hoe fragiel dit model is met Trump in het Witte Huis. ‘The U.S. will shortly place a 200% Tariff on all WINES, CHAMPAGNES, & ALCOHOLIC PRODUCTS COMING OUT OF FRANCE AND OTHER E.U. REPRESENTED COUNTRIES,’ schreef de Amerikaanse president in april op zijn socialemediakanaal Truth Social, als reactie op Europese heffingen op Amerikaanse whiskey.

Hoewel de uiteindelijke douaneheffingen voor EU-producten op ‘slechts’ 20 procent uitkwamen, was het vertrouwen van veel handelaren toen allang geschaad. Niet geheel verrassend was de Amerikaanse markt met min 5,8 procent de sterkste daler onder de exportmarkten, aldus het laatste jaarrapport van de OIV.

Maar die impact blijft niet beperkt tot exporteurs zelf, vertelt Speet: ‘Op dit moment is er veel wijn te krijgen die eigenlijk in Amerika had moeten staan, maar door de importheffingen daar niet naartoe gaat omdat de prijs te hoog wordt. Daardoor blijft die wijn nu in Europa staan en wordt hij hier aangeboden.’ Trumps handelstarieven hebben kortom een dubbel effect: niet alleen verliezen Europese wijnmakers toegang tot een belangrijke markt, ook drukken overtollige voorraden de prijzen binnen de EU verder omlaag.

Om de schade te beperken, proberen producenten dan ook snel alternatieve markten aan te boren, vooral in Canada, India of Brazilië. ‘In Canada werd heel veel geïmporteerd uit de VS. Maar door alles wat Trump gedaan heeft, willen de meeste Canadezen geen Californisch meer drinken,’ stelt Speet. Toch zijn deze markten voorlopig te klein om de terugloop op de massale Amerikaanse markt echt te compenseren.

Klimaatverandering

Alsof alle kopzorgen aan de vraagkant nog niet genoeg waren, staan wijnproducenten ook aan de productiezijde voor steeds grotere uitdagingen. ‘In termen van kwaliteit wel, maar qua kwantiteit is het niet veel dit jaar,’ antwoordt Florent Simmoneau in oktober op de vraag of de druivenoogst geslaagd is. ‘Het is erg droog geweest deze zomer. Als de druiven te weinig water krijgen, verschrompelen ze en komt er dus geen sap uit,’ legt hij per telefoon uit.

De ervaringen van Florent zijn illustratief voor de impact die klimaatverandering heeft op de grote wijnproducerende regio’s, die vooral in Zuid-Europa liggen: door steeds langere en frequentere periodes van droogte lopen de opbrengsten per hectare sterk terug. Daarnaast kunnen extreme weerfenomenen als late nachtvorst, hittestress, hagel en plensbuien hele oogsten in korte tijd doen mislukken. De snikhete zomer van 2024, volgens klimatologen de warmste ooit gemeten op het Europese continent, in combinatie met extreme regenval en vorst in het voorjaar zorgde bijvoorbeeld al voor een historisch slechte oogst in Frankrijk: daar lag de productie maar liefst een kwart lager dan de al zeer tegenvallende oogst van 2023.

Italië en Spanje krabbelden weliswaar wat terug van het rampjaar 2023, maar bleven ook ruim onder het langjarig gemiddelde. Volgens de OIV daalde de wereldwijde productie door ‘extreme weersomstandigheden en de daaruit voortvloeiende wortelziektes’ zelfs tot ‘het laagste niveau in meer dan zestig jaar’.

Buiten kwantiteit, maakt klimaatverandering het voor producenten ook steeds lastiger om de kwaliteit van hun wijnen te garanderen. Een warmer klimaat zorgt er immers voor dat druiven sneller rijpen en dus meer suiker bevatten. Na de fermentatie resulteert deze extra suiker echter in een hoger alcoholgehalte en dus intensere smaak met juist méér zuren. En laat dit nou net het smaakprofiel zijn dat steeds minder populair is bij consumenten.

Tijdens de COP24-klimaattop van 2018 ontstond binnen de Franse wijnindustrie nog een kleine rel toen activisten een ‘Bordeaux 2050’ uitdeelden. Deze wijn met extreem veel zuren en tannine moest bezoekers al proevende confronteren met de gevolgen van klimaatverandering voor de wijnsector. Vinologen gingen voor de actie speciaal op zoek naar druivenrassen uit Tunesië waar extreme droogte en hitte wordt afgewisseld met sporadische stortbuien. Hoewel velen de actie toen nog afdeden als een provocatief doemscenario, blijkt de impact zeven jaar later al goed merkbaar: oogsten beginnen in Bordeaux gemiddeld twee tot drie weken eerder dan dertig jaar geleden om het gewenste zuur- en alcoholgehalte in hun wijn te bereiken.

Anderzijds biedt klimaatverandering juist ook kansen voor landen die niet tot de traditionele productieregio’s horen. In Zweden is bijvoorbeeld de afgelopen tien jaar de hoeveelheid wijnbouwgrond meer dan verdubbeld, meldde het zakenblad Bloomberg onlangs. Mochten de huidige trends zich voortzetten, dan zou er op termijn een productiepotentie van zo’n 4000 hectare aan vooral witte wijn zijn, aldus onderzoek van de Sveriges Lantbruksuniversitet in Uppsala.

Ook Nederland wordt door de opwarming van de aarde steeds interessanter voor wijnbouw. ‘De klassieke druivenrassen zoals Chardonnay en Pinot Noir zijn steeds makkelijker te verbouwen in Nederland, omdat de grens van wijnbouw langzaamaan aan het opschuiven is naar het noorden,’ vertelt Manon de Boer, woordvoerder van de Vereniging Nederlandse Wijn Producenten (VNWP).

‘Inmiddels zijn er zo’n tweehonderd professionele wijnmakers, waarvan het grootste deel zit in de driehoek tussen Limburg, Brabant en Twente. Maar zelfs op Texel zijn tegenwoordig wijnranken,’ vervolgt ze. ‘De laatste jaren is Nederland gewoon uitermate geschikt voor hele frisse lichte witte wijnen. Vaak wel met een klein zoetje erin, want dat vindt de gemiddelde Nederlandse consument toch iets fijner drinken.’

Kleine speler

Qua schaal blijven Nederlandse producenten echter nog ver verwijderd van hun Zuid-Europese collega’s. De Boer: ‘De grootste producent heeft dertig hectare. Daarmee ben je in de Bourgogne en Bordeaux echt een kleine speler.’ Ook met een jaarlijkse productie van zo’n anderhalf miljoen flessen zal het nog even duren voordat Nederland de traditionele wijnregio’s naar de kroon kan steken: in Frankrijk schommelt de jaarlijkse productie rond de vijf miljard flessen.

Bovendien zorgt klimaatverandering zelfs in ons koude kikkerlandje niet alleen maar voor feestvreugde. ‘Ook hier zie je dat er opeens meer extremen zijn: hagel die in één keer je oogst kan verpesten, heel veel regenval in de zomer, late nachtvorst in het voorjaar,’ vertelt De Boer. ‘Het klimaat is gemiddeld genomen gunstiger, maar het brengt ook weer de nodige uitdagingen met zich mee.’

Volgens De Boer was 2024 een goed voorbeeld van die volatiliteit: ‘Het was een jaar met late nachtvorst en heel veel regen tijdens de bloei. Ook tijdens de zomer regende het onophoudelijk, terwijl de druiven juist dan moeten groeien. Daardoor krijg je veel schimmels.’ 

Het einde van het seizoen in 2024 was daarentegen erg zonnig en mooi: ‘De meeste producenten waren uiteindelijk dus wel tevreden over de kwaliteit, maar qua opbrengsten was het geen topjaar. En dit terwijl je ziet dat dit jaar en de jaren voor 2024 juist wel weer goed waren en er zelfs recordoogsten werden geboekt.’ 

Volgens De Boer kunnen de kleinere producenten dan ook één ding overnemen van de grotere spelers: ‘In de wijnwereld zeggen ze vaak dat je één keer in de vijf jaar een slecht jaar moet kunnen opvangen. En daar vormt Nederland geen uitzondering op.’