Vraagtekens na deal tussen Trump en Loekasjenko: de martelaars van Belarus

Door de deal van Donald Trump met Belarus werden Amerikaanse sancties versoepeld en een honderdtal politieke gevangenen – voornamelijk oppositieleiders, journalisten en buitenlanders – uit de kampen en gevangenissen van Belarus naar buurland Litouwen gebracht. Dat de Amerikaanse leider met zijn deal Belarus internationale legitimatie schenkt en tot mensenhandel aanzet, schijnt hem niet te deren. In 2020 was het Vladimir Poetin die Loekasjenko hielp tijdens de massale volksprotesten in het zadel te blijven. En in 2025 is het dus Donald Trump die de dictatuur nieuw leven inblaast. 

In de gevangenissen en werkkampen van Belarus zitten officieel meer dan twaalfhonderd erkende politieke gevangenen. In de praktijk zijn het er veel meer, maar bij gebrek aan mensenrechtenorganisaties in het land zelf, is een erkenningsprocedure alleen op afstand mogelijk. Tot de gevangenen behoren niet alleen politieke activisten van links tot rechts die vreedzaam protesteerden tegen de dictatuur, ook doodgewone Belarussen kregen draconische straffen. Voor een like onder een bericht waarin kritiek op de inmiddels 71-jarige machthebber wordt geuit, is 5 jaar kampstraf het minimum. 

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Seriemoordenaars

Minderjarigen als Nikita Zolotorjov, die tijdens de protesten van 2020 werd opgepakt, delen een barak met zware criminelen en seriemoordenaars. De jongen deed in september van dit jaar een poging tot zelfmoord na voortdurende pesterijen door bewakers en de kampleiding. Michail Lapunov, zijn vader, streed voor zijn vrijlating via een eigen Telegramkanaal, dat door de pseudojustitie van het land tot ‘extremistische organisatie’ werd uitgeroepen. Sinds augustus 2023 zit ook hij, zonder enige vorm van proces, achter de tralies. 

De repressie van Loekasjenko is ook gericht tegen mensen uit de culturele sector. Meer dan honderdvijftig van de twaalfhonderd erkende politieke gevangen zijn muzikanten, acteurs en kunstenaars. Dmitry Golovach, Evgeniy Burlo en Andrey Yaremchik vormen Tor Band, een populaire rockformatie met songs over meisjes, liefde en vakantie, maar ook over de dictatuur en dromen over een vrij Belarus.

Ze begeleidden de protesten en traden met clandestiene concerten op door het hele land. In 2022 werden de muzikanten opgepakt en tot respectievelijk 9, 8 en 7 jaar werkkamp veroordeeld. Ze zouden met hun muziek de ‘president van de republiek hebben beledigd’. Tor Band werd door de rechtbank net als het kanaal van Michail Lapunov geclassificeerd als ‘extremistische organisatie’. 

Mensenrechtenactivist Ales Belyatsky is inmiddels 63 jaar en vecht al langer tegen de dictatuur van Loekasjenko. Zijn ngo Vyasna, die zich als enige bezighield met het registreren van schendingen van mensenrechten in Belarus, werd in 2021 officieel bestempeld als ‘criminele organisatie’. Oprichter en voorzitter Belyatsky werd veroordeeld tot 10 jaar werkkamp.

In het kamp zwoegt hij in een houtzagerij, belandt hij steeds opnieuw in de isoleercel en heeft hij te kampen met zware gezondheidsproblemen. Zijn vrouw nam in 2022 voor hem de Nobelprijs voor Vrede in ontvangst. In de zaak-Vyasna werden ook vijf andere mensenrechtenactivisten veroordeeld, onder wie Valentin Stefanovitsj en Vladimir Labkovitsj, beiden vaders van nog minderjarige kinderen.

Sinds de invasie van Oekraïne in 2022, die ook vanuit Belarus plaatsvond, is verzet tegen de Russische troepen in het land eveneens een belangrijke reden voor willekeurige arrestaties en veroordelingen. Zo werden 42 burgers veroordeeld voor sabotage aan de spoorwegen. Taxichauffeur Dmitri Klimov zou twee relaiskasten in brand hebben gestoken.

Volgens Keith Kellogg, de speciale gezant van Trump voor Oekraïne en Rusland, is de vrijlating van de politieke gevangenen slechts ‘een neveneffect’ van de deals

Hij werd als ‘terrorist’ veroordeeld tot 22 jaar werkkamp. Door de nachtelijke sabotageacties in Belarus liepen de Russen een flinke logistieke vertraging op bij de invasie van Oekraïne, die er uiteindelijk toe leidde dat Poetins plan om Kyiv in drie dagen in te nemen faliekant mislukte. 

Sindsdien treedt de Belarussische staatsmacht keihard op tegen iedereen die ook maar verdacht wordt van sympathie met de Oekraïners of erger nog: van sabotage. Beschuldigden worden daarbij met voorliefde als neonazi’s bestempeld, geheel in de trant van het Kremlin dat de invasie van Oekraïne uitlegde als ‘denazificatie’. 

Elke dag worden in Belarus volgens Vyasna – die in ballingschap en zonder voorzitter Belyatski op een zeer laag pitje verder functioneert – acht tot tien mensen om politieke redenen opgepakt. De mensenrechtenorganisatie erkent regelmatig nieuwe arrestanten als politieke gevangenen. De deals van Donald Trump zorgen voor een verdere verslechtering van de toch al zeer slechte mensenrechtensituatie in het land. Voor het regime in Minsk is het namelijk een voordeel om zoveel mogelijk gijzelaars te hebben die dan weer tegen een versoepeling of zelfs het opheffen van sancties kunnen worden ingeruild. 

Monsterproces

Toch is de vrijlating van de gevangenen niet het hoofddoel van de deals tussen dictator Loekasjenko en Trump. Marina Adamovitsj is de echtgenote van Nikolaj Statkevitsj, de leider van de door Loekasjenko verboden sociaaldemocratische partij Narodnaja Gromada, vergelijkbaar met de Nederlandse PvdA. Statkevitsj was al in mei 2020 opgepakt door de geheime dienst van Belarus, die – net als die van de vroegere Sovjet-Unie – KGB heet. Later werd hij in een monsterproces tot 14 jaar werkkamp veroordeeld. 

De sociaaldemocraat werd als oppositieleider eveneens geselecteerd voor uitzetting naar Litouwen, maar weigerde uiteindelijk de grens te overtreden. Bij de douane sprong hij uit de bus en bleef rondhangen aan de Belarussische kant. Later werd hij opgehaald door medewerkers van de KGB.

Waar hij zich nu bevindt, weet Adamovitsj, die zelf in hoofdstad Minsk woont, ook twee maanden na het incident nog steeds niet. Ze kon spreken met Keith Kellogg, de speciale gezant van Donald Trump voor Oekraïne en Rusland. Hij verklaarde haar zonder omwegen: ‘De vrijlating van de politieke gevangenen van Belarus is voor ons slechts een neveneffect van onze deals.’     

Twee uitgezette politieke gevangenen vertellen aan Nieuwe Revu over hun leven achter tralies in ‘de laatste dictatuur van Europa’. 

Werkkamp voor Belarussische Japanner

Akihiro Hayeuski-Hanada werd met de eerste lichting gevangenen in juni van dit jaar de grens met Litouwen overgezet. Zijn moeder is een Japanse die in Minsk werkte voor de ambassade van haar land en er kennismaakte met zijn Belarussische vader. Akihiro groeide op in Belarus, maar heeft ook een Japans paspoort.

Hij was actief in de anarchistische beweging en werd vlak na de gefalsificeerde verkiezingen van augustus 2020 opgepakt. Er werd een showproces opgezet tegen de Japans-Belarussische jongen die toen net twintig was geworden. Het oordeel luidde uiteindelijk 15 jaar en 9 maanden werkkamp. Akihiro vertelt over zijn arrestatie, het leven achter tralies en de verrassende uitzetting naar buurland Litouwen. 

Hoe verliep je arrestatie en veroordeling? 
‘Ik werd in augustus 2020 met veel bombarie thuis opgehaald. De anarchisten zijn een relatief kleine groep in Belarus. We zijn allemaal bij de politie bekend. Een half jaar na mijn arrestatie werden er nog een paar vrienden uit andere steden opgepakt. Stukje bij beetje is toen een enorm proces opgestart. Ze zochten wat op het internet, lazen onze politieke publicaties, schreven rapporten over protestacties... om ons uiteindelijk te kunnen bestempelen als een extremistische groepering die al sinds 2006 misdaden pleegt.’

De meesten van jullie waren tijdens de arrestaties rond de twintig. Dat betekent dat jullie op 6-jarige leeftijd lid zouden zijn geworden van een extremistische groepering?
‘Ja (lacht). Ik dacht dat ze dat in ieder geval niet in het oordeel zouden opnemen, omdat het een beetje te veel van het goede was. Maar nee, ook dat bleef gewoon staan. Uiteindelijk ben ik op basis van meer dan tien wetsartikelen veroordeeld. Ik zou in 2016 lid zijn geworden en direct als leider zijn erkend. Daardoor werd ik ook als hoofdverantwoordelijke voor alle protestacties gezien. Het was voor GoeBoPik, een speciale politie-eenheid, natuurlijk ook heel handig om onopgeloste zaken op ons af te kunnen schuiven.’

Na twee jaar werd je samen met negen andere jonge mensen veroordeeld. Aan de enorm lange straffen te oordelen was er een enorme haat tegen jullie. Waarom?
‘Het lag niet aan de rechter of aan het rechercheteam. Na de omwentelingen rond het onafhankelijkheidsplein Majdan in Kyiv 2014 ging de Belarussische geheime dienst KGB zich focussen op ultrarechts en ultralinks, waaronder wij als anarchisten voor hen vallen. Dat waren namelijk de groeperingen die in Oekraïne destijds de doorslag gaven zodat de demonstranten hun zin kregen en er hervormingen kwamen.

Het was heel belangrijk voor zowel Minsk als Moskou om ons al voor de protesten uit het verkeer te halen om een scenario als dat in Kyiv te voorkomen. Ook in de kampen en gevangenissen merkte ik dat er voor ons – politieke gevangenen – extra harde omstandigheden werden gecreëerd. Ik zat in totaal vier maanden lang in de isoleercel.’

Kun je een dag in zo’n isoleercel beschrijven?
‘In de isoleercel zit je alleen. 24 uur per dag, zeven dagen per week. Driemaal per dag wordt er eten gebracht en tweemaal wordt de cel gecontroleerd door bewakers. In Sklov waar ik zat, was het een kleine, maar heel hoge ruimte met tegels. Het is er vreselijk koud. Ik sliep er op een houten brits die ’s nachts werd uitgeklapt. Er is een venster, maar dat zit veel te hoog om er doorheen te kunnen kijken. Via een camera word je elke seconde van de dag in de gaten gehouden. Als je overdag in slaap valt, komt er direct een bewaker om je wakker te schudden.’

Hoe lukte het om daar niet gek te worden?
‘Voor mij persoonlijk was het minder zwaar. Waarschijnlijk kunnen introverte mensen beter met zoiets omgaan. Toen ik daarna terug in een cel of barak met anderen kwam, voelde ik na zo’n langdurige eenzame opsluiting een ware explosie in mijn hoofd met al die indrukken om me heen. Maar ik kon redelijk goed omgaan met het nietsdoen. Ik herinnerde me gedichten die ik had gelezen en in sommige gevallen kreeg ik ook de mogelijkheid om te lezen.’

Moest je ook werken in het kamp?
‘Ja, we werden gedwongen oude Siemens-kabels uit de jaren zeventig te demonteren. Het doel was om koper en metaal van elkaar te scheiden. Waar dat precies voor nodig was, hebben we nooit begrepen. Ik kreeg 1 roebel (0,011 euro, red.) per dag betaald. Ik denk dat ik zo’n zes uur per dag werkte. We werden voortdurend gecontroleerd en moesten ons opstellen in rijen. Dat duurde allemaal erg lang. Ook de weg naar de fabriekshal was lang.

Gevangene Hayeuski-Hanada: ‘Ik kreeg een kerstkaartje van iemand uit Amsterdam. Dat was een mooi moment! Later kreeg ik niets meer, zelfs niet van familieleden’

Andere gevangenen vertelden me dat er vroeger ook meubels werden gemaakt die naar de EU werden geëxporteerd. Er ging dan een stickertje met ‘Made in Spain’ erop, maar die meubels werden dus in een Belarussisch kamp gemaakt. Toen waren de werkdagen veel langer, maar dat was dus nog voor de protesten en de daaropvolgende sancties.’ 

Kreeg je ook post?
‘In het begin wel. Ik kreeg zelfs een kerstkaartje van iemand uit Amsterdam. Dat was een mooi moment! Later kreeg ik niets meer, zelfs niet van familieleden.’

Hoe hoorde je over de uitzetting?
‘Begin juni was ik jarig. Dat vierden we met celgenoten, op bescheiden wijze natuurlijk, maar het was best oké gezien de omstandigheden. Kort daarna hoorde ik dat ik mijn spullen moest pakken. Ik kreeg een zak over mijn hoofd en mijn handen werden geboeid. Ik herkende de mensen die me op transport zetten als medewerkers van de KGB.’

Hoe herkende je die met een zak over je hoofd?
‘Ik hoorde dat ze telefoons met knoppen gebruikten. Een andere gevangene had me verteld dat ze geen smartphones mogen hebben uit veiligheidsoverwegingen. Dat bleek waar te zijn (lacht). Ik werd bij een groep met een aantal buitenlanders gevoegd en raadde toen al dat het om een deportatie zou gaan.’

Hoe verliep de uitzetting?
‘We werden met een busje naar de grens gereden. Het kenteken werd vervangen en er stapten een paar Amerikanen in. Die vertelden ons in het Engels wat er zou gebeuren. Sommigen van ons begrepen het eerst niet, maar al snel werd duidelijk dat we vrij waren en dat ze ons naar Litouwen zouden brengen.’

Wat voor gevoel had je toen?
‘Toen de Amerikanen instapten, begreep ik al wat er aan de hand was, maar ik had tegenstrijdige gevoelens. Ik had geen idee hoe het verder moest. Ik vond het vooral vreemd dat wij vrijkwamen, waarom niet de anderen. Er zijn er zoveel die achterblijven.’

Hoe werd je opgevangen in Litouwen?
‘Als houder van een Japans paspoort werd ik welkom geheten door vertegenwoordigers van de Japanse ambassade. Ze vroegen me direct of ik naar Japan wilde gaan, maar dat weigerde ik. Ik wil dichtbij Belarus blijven. Ik spreek natuurlijk Japans, maar ken daar niemand. Dat zou nog zwaarder zijn geweest dan nu in Litouwen. Ik werd opgehaald door kennissen waar ik kon overnachten.’

Dacht je erover om net als Nikolaj Statkevitsj in Belarus te blijven?
‘Nee, voor hem als oppositieleider en een paar anderen zoals activiste Maryia Kalesnikava, die destijds haar paspoort verscheurde bij een poging tot uitzetting naar Oekraïne, is het ondenkbaar het land te verlaten. Maar mijn verdere verblijf in Belarus zou nauwelijks van waarde zijn geweest. Voor mij is het in Litouwen op het moment beter.’

Denk je dat er binnenkort veranderingen zullen komen in Belarus? 
‘Objectief gezien niet. Maar vroeg of laat eindigt alles. Wie weet wat er in de toekomst staat te gebeuren? Ook voor ons Belarussen hangt op het moment alles af van de oorlog van Rusland tegen Oekraïne.’  

In de cel met een vrouwenmoordenaar

Mikola Dedok is een Belarussische politicoloog, journalist en activist die net als Akihiro Hayeuski-Hanada deel uitmaakt van de anarchistische beweging. Al in 2010 moest hij voor vijf jaar achter tralies vanwege protesten tegen het regime van dictator Loekasjenko. In november 2020 werd hij opnieuw opgepakt en veroordeeld tot vijf jaar werkkamp. Tijdens zijn arrestatie werd hij zwaar mishandeld. 

Het ministerie van Binnenlandse Zaken in Minsk plaatste een video waarin hij moest vertellen dat hij de macht wilde grijpen, maar beloofde het nooit meer te zullen doen. De overheid liet hem in de gevangenissen en kampen door een ware hel gaan. Dedok werd in september samen met oppositieleider Nikolaj Statkevitsj in een derde lichting politieke gevangenen naar de grens met Litouwen gebracht. In tegenstelling tot de sociaaldemocraat liet de anarchist zich wel uitzetten naar het noordelijke buurland. Hij vertelt over de achtergronden en zijn leven achter tralies. 

Hoe zijn de huidige omstandigheden achter de tralies in vergelijking met die tussen 2010 en 2015? ‘In 2020 was er in tegenstelling tot 2010 een echte kans op een einde van de dictatuur. De machthebber reageerde daarom met maximale hardheid. In 2010 zat ik een half jaar in de isoleercel, nu een heel jaar. Tijdens mijn arrestatie in 2010 werd ik niet geslagen, in 2020 hebben ze me wel zes uur lang mishandeld en finaal gemolesteerd. Ze sloegen me ongenadig, wurgden me en probeerden me te laten stikken.’

Wat wilden ze van je?
‘De toegangscodes van mijn telefoon en laptop. Ook moest ik me laten filmen en mijn verontschuldigingen aanbieden.’

Hoe kregen ze jou zover? ‘Eerst weigerde ik, zo lang als het ging. Na de mishandelingen wilde ik nog steeds niet voor de camera spreken. Toen stopten ze me in de opbergkast van mijn flat. Daar lieten ze traangas instromen. Daarna werd ik er weer uitgehaald en sloegen ze me op mijn hoofd. Mijn handen waren gebonden achter mijn rug. De sporen van die handboeien verdwenen pas na twee jaar. Fysiek kon ik niet meer.

Ik ging akkoord met de opname. De eerste keer waren ze niet tevreden, omdat ik voorover gebogen had gestaan. Ze spoten van dichtbij pepperspray in mijn ogen en wachtten vijf minuten. Het was alsof ze met ijsblokken keihard op mijn ogen sloegen. Met een compleet aangelopen oranje gezicht, ingeslagen ogen en snot tot op mijn borst werd toen die video opgenomen waarin ik verklaarde de macht te hebben willen grijpen, maar dat in de toekomst nooit meer zal doen.

Daarna werd ik naar een kantoor van de speciale politie-eenheid GoeBoPik gebracht waar ze me op de grond smeten en nog eens vier uur lang met knuppels en stokken op me insloegen en me probeerden te wurgen. In de gevangenis voor vooronderzoek wilden ze me in die toestand niet opnemen, zodat ik weer terugging naar een GoeBoPik-cel waar ik zes dagen lang zat totdat de ergste wonden genazen.’ 

En was in de gevangenis het regime ook harder dan tijdens die eerste periode?
‘Het eten was iets beter en er is het een en ander gerenoveerd. Maar wat heb je aan nieuwe britsen als je met vijftien man in een cel zit voor zes personen? De omgang met politieke gevangenen was nu duizendmaal harder dan in 2010. Dat voelden we vooral door onze celgenoten. Op een gegeven moment stopten ze me in een cel bij een man die zijn vrouw had vermoord.

Journalist Mikola Dedok: ‘In 2020 hebben ze me zes uur lang mishandeld en gemolesteerd. Ze sloegen me ongenadig, wurgden me en probeerden me te laten stikken’

Hij had haar in stukken gehakt en daarna door de gehaktmolen gehaald. Die man was compleet gestoord. Ik was voortdurend op mijn hoede voor hem, 24 uur per dag. Ik kon hem geen moment uit het oog verliezen. Gevaarlijke voorwerpen als bijvoorbeeld een lepel en de waterkoker hield ik steeds weg van hem. Uiteindelijk heeft hij me niets gedaan, andere celgenoten wel. Eind 2020 werd ik toen ik op de brits lag ineens door twee celgenoten helemaal verrot geslagen.

Ik had een hersenschudding, mijn hele gezicht was blauw en er was van alles gebroken. De dag daarna had ik een afspraak met een advocaat. Om mij niet in die toestand te hoeven tonen, werd ik door de gevangenisleiding overgeplaatst naar een cel waar ze direct een quarantaine uitriepen. Veertien dagen lang moest ik met tien anderen in die cel blijven.’

Nikolaj Statkevitsj werd samen met jou het land uitgezet, maar bleef uiteindelijk achter bij de douane in Belarus. Zijn vrouw vermoedt dat hij zich in de KGB-gevangenis van Minsk bevindt. Heb je gespeeld met de gedachte eveneens achter te blijven?
‘Nikolaj Stakevitsj ziet zich als leider van de oppositie. Hij vindt dat hij daarom per se in Belarus moet zijn. Of hij nu wel een leider is of niet, laat ik in het midden. Maar ik heb nooit geclaimd dat ik een leider ben. Ik ben blogger, journalist en politiek analyticus. Ik kan in principe vanaf elke plek ter wereld mijn steentje bijdragen aan het vormen van een nieuw Belarus. Ik kon me voorbereiden, omdat ik al had gehoord over de eerste lichting gevangenen die in juni was uitgezet. Ik besloot toen al dat, als ik de kans zou krijgen, ik de grens over zou gaan om verder te werken.’

Hoe hoorde je in het kamp over die eerste uitzetting op basis van de deal tussen Loekasjenko en Trump, er is toch een volkomen informatief vacuüm?
‘Ik ben eigenlijk maar kort in het werkkamp geweest. Ik zat tijdens die vijf jaar maar liefst vier jaar in verschillende gevangenissen, ook op het moment dat ik werd opgehaald. We hebben daar verschillende wegen om nieuws van buiten te krijgen. Ik wil dat hier niet verder toelichten om het voor de vele anderen die nog vastzitten niet te verpesten. Alle interviews – ook die in buitenlandse media – worden aandachtig gelezen door de KGB.’      

Nu ben je in Litouwen. Kon je je herenigen met familieleden?
‘Mijn vrouw kon hier naartoe komen. Daar ben ik heel blij mee. Het is bij ons anders dan in Rusland. Een speciaal paspoort voor het buitenland is niet nodig. Maar we hebben geluk gehad dat ze haar hebben laten gaan, want het regime in Minsk is gespecialiseerd in chantage met achtergebleven familieleden.

Loekasjenko heeft zelfs openlijk alle activisten in het buitenland en alle strijders van het Belarussische vrijwilligersregiment Kalinovski, die samen met het Oekraïense leger tegen Rusland vechten, gewaarschuwd: “Jullie brengen je familieleden in grote problemen!”’

Ben je tevreden over de uitzetting?
‘Ik ben hier met mijn vrouw, heb hier veel vrienden uit mijn vroegere leven. Ik zit weer in mijn vertrouwde sociale omgeving. Hoe vreemd het ook mag klinken, maar in dat opzicht ben ik er inderdaad tevreden mee. Ik begrijp natuurlijk dat er anderen zijn uitgezet die minder geluk hebben. Ex-politieke gevangenen die in de bouw werkten of met pensioen waren.

Iemand wiens gezin wordt vastgehouden in Belarus. Ook gevangenen die nog maar een paar weken of maanden voor de boeg hadden en dan herenigd zouden kunnen worden met hun familie, maar die nu ineens moederziel alleen hier in het buitenland staan. Voor hen zijn de deals van Trump natuurlijk verre van een zegen.’