Roemeense mega-kerk zorgt voor verbinding én verdeling: 'Voor god is niets te duur'

Een blik in een willekeurige reisgids volstaat doorgaans om te leren dat Roemenië niet vies is van megalomane bouwprojecten. Zo liet de communistische dictator Nicolae Ceausescu in de jaren tachtig een vijfde van het historische centrum van Boekarest platgooien om plaats te maken voor zijn reusachtige regeerpaleis. De kosten van zijn architectonische fantasieën lagen zo hoog dat alle marmerfabrieken in het land nog uitsluitend voor zijn paleis produceerden en er grote bezuinigingen moesten worden doorgevoerd om de staatsbegroting sluitend te krijgen.

Het eindresultaat zou het zelfverklaarde ‘genie van de Karpaten’ echter nooit met eigen ogen zien: op eerste kerstdag 1989 wordt hij te midden van massaprotesten gearresteerd en live op televisie geëxecuteerd door de overgelopen legerleiding. Met ruim duizend andere doden ging in geen enkel Oostblokland de omverwerping van het communisme met zoveel bloed gepaard.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Hoewel de Roemenen zich inmiddels opmaken voor de 36ste kerst zonder hun grote leider, vormen peperdure bouwprojecten in Boekarest opnieuw hét gesprek van de dag. Dit keer gaat het eens niet over het fameuze ‘Huis voor het Volk’, dat pas in 1997 na jarenlang getouwtrek werd afgerond en ondanks gebruik door het Roemeense parlement senaat én hooggerechtshof nog altijd voor 70 procent leegstaat.

De discussie richt zich nu op een nieuw pronkstuk dat de skyline van het platgewalste historische centrum domineert: la Catedrala Mântuirii Neamului, ofwel ‘de Kathedraal van de Redding van het Roemeense Volk’. Prijskaartje? Een slordige 300 miljoen euro. Maar dan heb je ook wat: sinds eind oktober mag Boekarest zich officieel herbergier van het grootste orthodoxe kerkgebouw ter wereld noemen.

En niet onbelangrijk: met een torenspits op 135 meter hoogte reikt de kathedraal net een paar meter hoger dan het marmeren spiegelpaleis van Ceausescu. De leider van de antiklerikale Republica Socialistă România zou zich omdraaien in zijn graf. 

Eeuwenoude droom

‘De bouw van een nationale kathedraal is in Roemenië allesbehalve een nieuw idee,’ vertelt de 25-jarige tourgids Eduard Ungureanu die zojuist een groepje fietstoeristen bij de ingang heeft afgezet. ‘Eind 19de eeuw worstelden alle Europese landen met het opbouwen van een nationale identiteit, die burgers niet alleen zou verbinden met hun dorp, geboortestreek of familie, maar ook met het land waarin zij woonden.

Onze eerste koning Carol I kwam toen met het idee om dat via het meest intieme en verbindende aspect van het Roemeense dagelijks leven te doen: religie. De plannen voor een kerk als symbool voor de Roemeense eenheid stammen dus al uit die tijd.’

Volgens experts vormt religie immers de belangrijkste verklaring voor het ‘wonder’ van de Roemeense taal. Al decennialang vragen taalwetenschappers zich af hoe het Roemeens – dat door zijn afstamming van het Latijn nauw verwant is aan het Italiaans, Spaans en Frans – zich zo goed heeft kunnen handhaven in een regio vol Slavische en Turkse invloeden.

‘Dit zou komen doordat kerkdiensten hier al sinds de middeleeuwen in het Roemeens gehouden werden,’ vervolgt gids Eduard. ‘Vroeger behoorde het leeuwendeel van de mensen die kon lezen of schrijven tot de geestelijke stand, waardoor de Roemeens-orthodoxe kerk veel invloed had op de dagelijkse taal. Maar ook de mensen die deze diensten bezochten, werden via de kerk al een soort culturele eenheid, terwijl Roemenië pas eeuwen later een politieke eenheid zou worden.’

Ook statistieken tonen dat religie en de Roemeense nationale identiteit nog altijd nauw verweven zijn: maar liefst 86 procent van de bevolking identificeerde zich in 2022 als orthodox-christen. Ruim de helft hiervan geeft aan minstens maandelijks een kerk te bezoeken, waarmee Roemenië tot de meest vrome landen van Europa behoort.

Daarnaast genieten de kerkelijke instituties er veel meer vertrouwen dan hun democratisch verkozen evenknieën: in recent opinieonderzoek gaf een ruime meerderheid van de Roemenen aan ‘veel vertrouwen’ te hebben in de orthodoxe kerkleiding, tegenover slechts 20 procent in de regering en nog geen 15 in het parlement. Enkel het leger scoorde nipt hoger. 

Niet geheel verrassend ging de opening van de Kathedraal van de Redding van het Roemeense Volk met grote feestvreugde gepaard. Uit het hele land stroomden massa’s pelgrims toe om de officiële consecratie bij te wonen, die elf dagen duurde en waarvoor de kathedraal 24/7 openbleef.

Desondanks liepen de wachttijden overdag tot zes uur op en moesten er zelfs noodmaatregelen getroffen worden om de mensenstroom in goede banen te leiden. Toen de laatste pelgrim op 5 november om half drie ’s nachts naar buiten liep, stond de teller op 315.000 bezoekers, meldde de Roemeense patriarch trots. 

Onder hen was de 38-jarige Ivana, die op drie uur rijden van Boekarest woont, maar op een koude donderdagmiddag in november opnieuw naar de kerk is afgereisd. ‘Ik ben gewoon enorm trots dat we deze kathedraal in het hart van onze hoofdstad hebben staan,’ vertelt ze. ‘Al 150 jaar geleden hadden we deze droom en we zijn er nu eindelijk in geslaagd om hem te vervullen.’ Zodra ze het gebouw binnenstapt, voelt ze zich ‘volledig embraced door God’ en ‘helemaal onderdeel van de gemeenschap’, legt ze uit. ‘Deze kerk is wat ons Roemenen maakt.’

Ook de 60-jarige Elena heeft vanochtend vier uur in de auto gezeten om de kathedraal te bezoeken. ‘Ik vind het geweldig dat wij als land, als volk, eindelijk de gelegenheid en de middelen hebben om een rustige plek van vrede te creëren, weg van de commotie van het dagelijks leven.’

In haar optiek staat de kathedraal symbool voor het dagelijks leven. ‘Net als bij een familie is het belangrijk een plek te hebben waar we dichter bij elkaar kunnen komen. Zeker in tijden waarin we steeds verdeelder zijn,’ stelt ze. ‘Alleen ons geloof kan ons bescherming bieden in deze gekke wereld vol verleidingen.’ 

Onder de armoedegrens

Toch zijn niet alle Roemenen blij dat het grootste orthodoxe kerkgebouw ter wereld voortaan in Boekarest staat. ‘A waste of money,’ antwoordt de 41-jarige Silvio resoluut als hem gevraagd wordt wat hij van het bouwwerk denkt. In zijn optiek is het ‘onbegrijpelijk’ dat een land waar een derde van de bevolking nog onder de armoedegrens leeft, zoveel geld uittrekt voor een kerkgebouw. 

Niet alle Roemenen zijn blij dat het grootste orthodoxe kerkgebouw ter wereld voortaan in Boekarest staat. A waste of money, zegt de 41-jarige Silvio

Op het plein naast de Universiteit van Boekarest klinken vergelijkbare geluiden. ‘We hebben oneindig veel grotere behoeftes dan een symbool voor onze nationale eenheid,’ reageert de 19-jarige studente Amelia verontwaardigd. ‘Onlangs is nog de gevel van onze faculteitsgebouw ingestort door achterstallig onderhoud, en tijdens de coronapandemie gingen mensen dood omdat ziekenhuizen te weinig bedden hadden. Zulke zaken fixen lijkt me urgenter, toch?’

De kritiek richt zich vooral op het feit dat de kathedraal grotendeels met publieke middelen gefinancierd is. Hoewel het Patriarchaat van Boekarest lange tijd claimde het merendeel van de kosten op zich te nemen, toonde journalistencollectief Recorder in 2021 aan dat de Roemeense-orthodoxe kerk zelf maar 10 tot 20 procent van de totale bouwkosten dekt. Een deel van de resterende honderden miljoenen kwam van donaties, maar het gros bleek afkomstig uit publieke potjes. 

Zo werd alleen al de grond waar de kathedraal nu staat kosteloos door de gemeente overgedragen, terwijl de marktwaarde van dit elf hectare tellende perceel in hartje Boekarest op meer dan 180 miljoen euro wordt geraamd. Volgens Recorder stuurde patriarch Daniël, de hoogste geestelijke binnen de Roemeens-orthodoxe kerk, daarnaast meerdere brieven naar politici en bestuurders, waarop de kerk grote subsidies ontving van gemeente- en provinciebesturen in ruil voor onderscheidingen en zegeningen.

Op een video uit 2014 maakt Daniël zelfs een opzienbarend grapje als hij oud-vicepremier Liviu Dragnea onderscheidt met de Orde van de Heilige Brâncoveanu Martelaren, als dank voor diens financiële steun. ‘We zeggen niet hoeveel, om geen jaloezie op te wekken.’

Ten slotte bleek een groot deel van de werkzaamheden te zijn toevertrouwd aan aannemers die nauwe banden onderhouden met de kerk en lokale politiek. Zo was Adriean Videanu, de ex-burgemeester van Boekarest die in 2005 de grondoverdracht ondertekende, ook mede-eigenaar van een marmerfabriek die meer dan 21 miljoen euro verdiende aan bestellingen voor de kathedraal. Volgens Recorder zou daarom ‘De Kathedraal ter Beroving van het Volk’ een betere naam zijn.

In een officiële reactie erkent de Roemeens-orthodoxe kerk de ‘legitimiteit’ van het onderzoek, maar hekelt het de ‘obsessieve intentie’ van Recorder om alle aantijgingen af te schuiven op patriarch Daniël. ‘Er zijn zakenmensen, en die zullen er altijd zijn, die proberen (...) persoonlijke relaties met (kerk)werknemers uit te buiten,’ verklaarde een woordvoerder tegenover Observator News, ‘maar het onverantwoord lanceren van het absurde en giftige idee dat dergelijke dingen gebeuren met medeweten van de Patriarch van Roemenië is niet alleen onbeholpen, maar ook walgelijk.’ 

De meeste kerkbezoekers lijken evenmin wakker te liggen van de commotie. ‘We moeten er vanuit een breder perspectief naar kijken,’ reageert Elena. ‘Zelfs de piramides in Egypte zijn ooit door politici gebouwd, maar duizenden jaren later staan ze er nog steeds en worden ze door miljoenen mensen bezocht.’ Ook pelgrim Ivana ziet weinig problemen: ‘Voor God is niets te duur. Zelfs de gouden details aan de binnenkant niet.’

De Roemeense politicologe Lavinia Stan, die jarenlang onderzoek deed naar de rol van religie in postcommunistische democratieën, is niet verbaasd dat veel landgenoten hun schouders ophalen. ‘Historisch gezien heeft de Roemeens-orthodoxe kerk altijd heel dicht bij het gewone volk gestaan,’ vertelt ze.

‘In tijden van buitenlandse overheersing was de kerk voor Roemenen de enige safe space waar ze hun eigen taal en tradities konden behouden. De priester leefde doorgaans zoals zijzelf: hij waste zich niet vaker dan zij, at hetzelfde eten, had dezelfde mentaliteit. De orthodoxe kerk maakt daarom echt deel uit van de Roemeense volksaard.’

Bovendien kreeg die historische band opnieuw een flinke impuls na de val van het communistische regime. ‘In het hele Oostblok vond na de revoluties van 1989 een heropleving van religieuze activiteit plaats,’ vervolgt Stan. ‘Marx en Lenin beschouwden religie als een uitloper van het kapitalisme die uitgeroeid moest worden, dus hoe kon je in die tijd bewijzen dat je anticommunistisch en pro-democratisch was? Bidden en naar de kerk gaan. Juist hetgeen doen waar de communisten zo’n hekel aan hadden.’

Maar waar die religieuze revival in de meeste Warschaupactlanden eind jaren negentig weer wegebde, zien onderzoekers twee opvallende uitzonderingen: Polen en Roemenië. In beide landen bleef religieus engagement op een uitzonderlijk hoog niveau. In het diepkatholieke Polen leidde dat vooral tot invloed van de Poolse paus Johannes Paulus II, maar in het orthodoxe christendom zijn kerken grotendeels nationaal georganiseerd. In Roemenië kon de orthodoxe kerk daarom uitgroeien tot een de facto staatskerk. 

‘Het staat niet op papier, omdat Roemenië anders nooit lid had kunnen worden van de EU,’ vertelt Stan. ‘Maar de orthodoxe kerk heeft invloed op geldstromen, op onderwijs in openbare scholen en op liefdadigheidswerk. Ze heeft protocollen met de overheid die haar toegang geven tot bejaardentehuizen, gevangenissen en opvangcentra voor mishandelde vrouwen. De orthodoxen zijn echt overal aanwezig.’

Parades en massabijeenkomsten

Het blijft een merkwaardige paradox: hoe kon de orthodoxe kerk juist in het land met een van de wreedste dictators van het Oostblok uitgroeien tot zo’n machtig instituut? Zo raakte partijsecretaris Ceausescu in 1971 tijdens een staatsbezoek aan Pyongyang dusdanig gecharmeerd van de parades en massabijeenkomsten dat hij bij thuiskomst besloot het Noord-Koreaanse model ook in eigen land door te voeren.

Al snel bezongen ook Roemeense schoolkinderen de grootsheid van hun leider, en maakte de geheime dienst, de beruchte Securitate, korte metten met elke vorm van politieke dissidentie. 

Hoewel ook religieuze instellingen werden vervolgd, ontkwam de Roemeens-orthodoxe kerk grotendeels aan de communistische terreur, vertelt Stan. ‘In de Sovjet-Unie werd atheïsme echt onderdeel van de staatsideologie en hebben de bolsjewieken talloze Russisch-orthodoxe kerken omgebouwd tot musea, restaurants en warenhuizen. In Roemenië gebeurde dat allemaal niet, omdat de orthodoxe kerk gedwongen werd te collaboreren met het regime.’ 

Zo begrepen de communistische autoriteiten al in de jaren vijftig dat de Roemeens-orthodoxe kerk te sterk geworteld was om het als instituut uit te kunnen roeien, legt Stan uit. ‘Hoe meer orthodoxe priesters ze arresteerden, hoe groter hun prestige en legitimiteit werd. Er kwam daarom een soort deal: de orthodoxen mochten hun activiteiten gedeeltelijk doorzetten, in ruil voor nauwe samenwerking met het communistische regime.’

Deze overeenkomst was vooral op het conto te schrijven van de ‘rode’ Patriarch Justinia Marina, die de kerk van 1948 tot 1977 leidde en als overtuigd socialist nauwe banden onderhield met de Communistische Partij. Zijn opvolgers werden direct door het regime aangewezen, waarmee alle kerkelijke activiteiten feitelijk onder controle van het Roemeense politbureau stonden. Vele bisschoppen, priesters en pastors spioneerden zelfs voor de Securitate, zou na 1989 uit vrijgegeven archieven blijken.

Tegelijkertijd zorgde deze situatie ervoor dat de kerk zich na de revolutie ook weer snel kon herbouwen, vertelt Stan. ‘Na de revolutie kon de orthodoxe kerk terugvallen op haar oude organisatie en via nationalistische retoriek haar aangetaste geloofwaardigheid relatief snel herstellen. In de jaren negentig benadrukte de kerk de verbondenheid tussen orthodoxie en de Roemeense geschiedenis, wat in de context van razendsnelle globalisering en EU-integratie goed aansloeg bij een deel van het electoraat.’

Zo liet het patriarchaat in 2006 zelfs een alternatief rapport opstellen, nadat een waarheidscommissie zich in een onderzoek kritisch had uitgelaten over het handelen van de orthodoxe kerk onder het communisme. Volgens dat tegenrapport was de kerk juist een van de grootste slachtoffers van het Ceausescu-regime en kwam elke vorm van vermeende collaboratie voort uit dwang.

Door die voorgeschiedenis zien analisten een belangrijke symboliek achter de locatie van de kathedraal. ‘Als je het narratief van het patriarchaat mag geloven, staat de kathedraal op een plek die werd vrijgemaakt door de grote vijand van de kerk,’ verklaarde de Italiaanse antropoloog en kerkspecialist Giuseppe Tateo in de Roemeense krant Libertatea. Ook het feit dat de torenspits hoger reikt dan het parlementsgebouw staat symbool, aldus Tateo, voor een bredere kerkpolitiek van het ‘terugclaimen’ van de publieke ruimte na decennialang te zijn ‘geweerd’.

Maar ook geopolitiek speelt een rol. Zo kent het orthodoxe christendom geen paus, waardoor tussen de vijftien orthodoxe zusterkerken altijd een continue rivaliteit over invloed bestaat. Sinds haar heropleving in 1990 is de Russisch-orthodoxe kerk met negentig miljoen leden ruimschoots de grootste speler, maar omdat de patriarch van Moskou actief de Russische invasie van Oekraïne steunt, proberen andere denominaties haar invloed juist zoveel mogelijk in te perken.

Na de inlijving van de Krim kende de traditionele rivaal van Moskou, de patriarch van Constantinopel, bijvoorbeeld al eenzijdig onafhankelijkheid toe aan de orthodoxe kerk van Oekraïne, terwijl Moskou stelt dat Oekraïne al sinds 1686 tot zijn canonieke grondgebied behoort.

Maar ook de patriarch van Boekarest ligt geregeld met zijn Moskouse collega in de clinch: beiden immers claimen zeggenschap over een deel van Moldavië, waar zowel Russisch- als Roemeenstaligen wonen. Toen Russische inmenging eind 2024 leidde tot een annulering van de Roemeense presidentsverkiezingen, liepen ook die gemoederen weer hoog op.

‘We hebben dit gebouw niet ontworpen om het net iets groter te maken dan in Rusland. Geloof wordt door God gemeten, niet door mensen of politiek’

Aangezien de Sint-Basiliuskathedraal op het Rode Plein voorheen de grootste ter wereld was, zien sommige analisten de opening als een nieuwe por van Roemenië richting Rusland. ‘Dat is alleen maar roddelpraat om aandacht te trekken,’ zegt hij. ‘Er zijn inderdaad wat details zoals de hoogte en de afmetingen, maar we hebben dit gebouw niet ontworpen om het net iets groter te maken dan in Rusland. Geloof wordt door God gemeten, niet door mensen of politiek.’

Toch houden de meeste kerkgangers hun kaken stijf op elkaar als hen gevraagd wordt naar de verhouding met Moskou. ‘Daar reageer ik liever niet op,’ antwoordt een bezoeker van in de dertig die absoluut anoniem wil blijven. ‘Dat is politiek, dus daar kan ik niets over zeggen.’ 

Als even later het gesprek via koetjes en kalfjes en een recente vakantie naar Amsterdam weer terugkomt bij het onderwerp, kan hij het toch niet laten. ‘Ik denk dat we heel trots moeten zijn dat we nu een grotere kerk hebben dan Rusland,’ fluistert hij met een grijns.