Exclusief interview met Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski: ‘Belarus is in handen van een bende gangsters’

Wie is Ales Bialiatski?
Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski is een van de bekendste gezichten van de op 13 december vrijgelaten politieke gevangenen. Hij is oprichter en voorzitter van Vyasna, een organisatie die al sinds 1997 in Belarus schendingen van mensenrechten registreert en slachtoffers van de staatsrepressie ondersteunt. De inmiddels 63-jarige mensenrechtenactivist zat al van 2011 tot 2014 in een werkkamp. Tien jaar later werd hij tijdens een nieuwe arrestatiegolf met veel bombarie opnieuw opgepakt en gevangengezet. 

In maart 2023 oordeelde de rechtbank in Minsk dat Bialiatski en zijn Vyasna-collega’s de openbare orde zouden hebben verstoord met ‘extremistische groepsactiviteiten’. Ook zou zijn mensenrechtenorganisatie geld vanuit de EU naar de voormalige Sovjetrepubliek hebben gesmokkeld. De afgestudeerde literatuurwetenschapper en enthousiaste hobbytuinder werd veroordeeld tot 10 jaar kampstraf, Vyasna werd door de justitie bestempeld als ‘extremistische organisatie’ en de medewerkers als ‘extremisten’. Bialiatski zwoegde onder speciaal toezicht in de houtzagerij van een van de hardste werkkampen van het land. 

Internationale aandacht kreeg Bialiatski in 2022 toen hem de Nobelprijs voor de Vrede werd toegekend, die zijn echtgenote Natalya Pinchuk voor hem in Oslo in ontvangst nam. 

Hoe was het weerzien met je vrouw en zoon? 
‘Mijn zoon woont in Warschau, we hebben elkaar nog niet gezien. Hij wilde zelf naar Litouwen komen, maar ik heb hem gezegd nog even te wachten. Mijn vrouw woont in Oslo en we hadden het geluk dat er nog dezelfde nacht dat ik aankwam een vlucht naar de Litouwse hoofdstad ging. Ik haalde haar op van het vliegveld... Er zijn geen woorden om te beschrijven hoe ik me voelde.

Ze heeft me in al die vierenhalf jaar maar één keer mogen bezoeken. Dat was toen ik de gevangenis zat, vlak vóór de Nobelprijs. Ik was ontzettend blij. Het was absoluut geen makkelijke tijd. Niet voor haar, omdat ze halsoverkop het land heeft moeten ontvluchten. En niet voor mij. Ik heb – voorzichtig gezegd – onder extreem zware omstandigheden moeten leven. Daarbij had ik nog meer dan vijf jaar voor de boeg gehad. Tot het laatste moment wist ik niet of ik verder in het kamp zou moeten blijven of toch vrij zou komen.

Ineens werd ik opgehaald, geblinddoekt en in een voertuig gezet. Ik ken de snelweg naar Litouwen nog van vroeger, daarom vermoedde ik dat we op weg waren naar de grens. Maar onderweg durfde ik het niet te geloven. Ik was bang dat er op het laatste moment nog stokken in de wielen zouden worden gestoken. Bij de douane stonden we drie uur lang te wachten op andere politieke gevangenen. Na mijn aankomst in Litouwen vind ik het nog steeds moeilijk om te beseffen dat ik weer herenigd ben met mijn vrouw en me vrij mag bewegen.’

Heb je een logica kunnen ontdekken in de vrijlatingen?   
‘Het is onmogelijk om de handelingen van de Belarussische staatsmacht te doorgronden. Ik heb gehoord dat Loekasjenko die lijsten met gevangenen persoonlijk opstelt. In psychologisch opzicht lijkt dat wel op hem. Hij houdt ervan de één te bestraffen en een ander te paaien. Hij zit daar in zijn paleis en haalt iemand van de lijst om er weer een ander op te zetten. Maar waarom en hoe iemand op zijn lijsten terechtkomt? Joost mag het weten.

Ik dacht wel dat er na de groep van 51 politieke gevangenen in september weer een nieuwe, nog grotere groep zou komen. Ik werd samen met mijn collega’s Vladimir Labkovitsj en Valentin Stefanovitsj in de zogenoemde zaak-Vyasna veroordeeld. Vladimir kwam samen met mij vrij, Valentin bleef in het kamp. Waarom? Ik heb geen idee. Ze hebben allebei minderjarige kinderen, dus dat kan geen criterium zijn geweest. Voordat je echt de grens over bent, kun je nergens zeker van zijn. Maar ik hoop dat die van ons niet de laatste groep was. Er zijn nog steeds meer dan duizend politieke gevangenen in Belarus en ik hoop van harte dat ze allemaal vrijkomen.’

Maar er worden in Belarus nog steeds bijna elke dag opnieuw burgers gearresteerd om gefingeerde politieke redenen. Is het dweilen met de kraan open?
‘Dat is helaas zo. Maar daarom is het heel belangrijk dat de EU de sancties tegen Belarus niet overboord zet. Ze zijn een uitstekend drukmiddel tegen Loekasjenko. Hij is vreselijk kwaad. Op televisie zien we dat hij openlijk de EU en vooral onze directe buurlanden Litouwen en Letland provoceert in de meest grove bewoordingen. Dat komt door de sancties. De economische situatie in Belarus wordt steeds slechter.

De EU eist van hem niet alleen de vrijlating van politieke gevangenen, maar ook de stopzetting van de repressie. En dat wil hij niet, omdat daarmee alle inwoners van Belarus in angst worden gehouden. Repressie is op dit moment de enige overgebleven mogelijkheid voor hem om aan de macht te blijven. Daarom moeten de sancties blijven. Deze staatsmacht heeft geen enkele legitimiteit, niemand heeft ze gekozen. De macht is in handen van een bende gangsters die met de politie en geheime diensten de dienst uitmaken.

‘Onder de bevolking is er voor hen geen enkele steun. In de kampen heb ik honderden niet-gevangen ontmoet. Er waren er maar een paar die de staatsmacht ondersteunen’

Onder de bevolking is er voor hen geen enkele steun. Ik vertel dit uit ervaring. Ik heb in de kampen en gevangenissen honderden niet-gevangenen ontmoet. Er waren er maar een paar die de staatsmacht ondersteunen. Uiteindelijk hebben we gewoon vrije verkiezingen nodig. Dat begrijpen zelfs de meest geharde criminelen. En eerlijke verkiezingen moeten ook het finale doel van de sancties zijn.’ 

Voor je arrestatie zei je dat de Belarussische geheime dienst KGB maar al te graag wil weten door wie Vyasna wordt gefinancierd. Heb je die info prijs moeten geven tijdens de verhoren?
‘Officieel zijn we veroordeeld op twee punten: smokkel en het zogenaamd financieren van activiteiten die hebben geleid tot een grove schending van de openbare orde. Zo stond het in het vonnis. In beide gevallen ging het om financiële middelen die werden gebruikt om slachtoffers van de repressie te ondersteunen.

Tijdens de verhoren die werden gedaan door een speciaal team van rechercheurs is er tegen mij geen gebruikgemaakt van ongeoorloofde methodes. Ze stelden vragen en ik antwoordde: “Nee, nee en nog eens nee.” Ik baseerde me op mijn recht uit de grondwet om niets te zeggen en mezelf niet te belasten. Mijn collega Vladimir Labkovitsj werd wel zwaar onder druk gezet. Hij werd samen met zijn echtgenote gearresteerd.

Ze werden beiden verhoord door de GoeBoPik, dat is een eenheid met speciale bevoegdheden, extreme sadisten, de persoonlijke ijzeren garde van Loekasjenko. Ze wilden de wachtwoorden van zijn laptop en telefoon weten. Ze zeiden: “Of je geeft ze ons, of je vrouw draait voor onbepaalde tijd de gevangenis in.” Dat was overduidelijk chantage. Hij gaf die wachtwoorden, maar ze hebben er weinig aan gehad, want alle informatie was allang gewist. Maar het laat duidelijk de onfrisse methodes van die structuren zien.’  

De openbaar aanklager in de zaak-Vyasna was 30 jaar oud op het moment van je veroordeling. Hij heeft alleen onder Loekasjenko geleefd. Wat is de drijfveer van zo iemand? 
‘Al die ambtenaren hebben de functie van beulen. Er waren een aantal rechercheurs en medewerkers van het Openbaar Ministerie die niet betrokken wilde zijn bij politieke zaken. Ze weigerden mee te werken. In de praktijk moesten ze de wet overtreden en dat wilden ze niet. Sommigen van hen werden zelf veroordeeld en belandden net als de slachtoffers in de gevangenis.

Anderen konden zich geruisloos terugtrekken. Maar er zijn ook rechercheurs en openbare aanklagers die carrière maken met de zaken rond politieke gevangenen. Die openbare aanklager van onze zaak kende ik niet persoonlijk, maar hij gedroeg zich in de rechtbank in ieder geval verre van correct. Natuurlijk draagt zo iemand verantwoordelijkheid voor zijn daden.

Nu is dat nog niet in zicht, maar eens zal er een rechtszaak moeten komen tegen het hele Loekasjenko-systeem. Een systeem van leugens en repressie tegen miljoenen mensen in ons land. Ik vind dat de uitvoerders, de ambtenaren die betrokken waren en nog steeds betrokken zijn – want alles gaat gewoon door – zich voor stuk voor stuk voor hun daden moeten verantwoorden.’ 

Hoe zag een gemiddelde dag in het kamp eruit?
‘Om zes uur moesten we opstaan, om kwart over zes liepen we gezamenlijk naar de kantine. Om zeven uur was de controle. We stonden dan in rijen op de binnenplaats en werden geteld. Om acht uur gingen we naar het werk. Dat was een halve kilometer lopen tot aan het industrieterrein van het kamp. Ik werkte in de houtbewerkingshal, waar we planken en plinten zaagden.

Ik had daar de allerlaagste functie. De voorman wist dat ik de Nobelprijs had gewonnen en was respectvol. Hij zei toen ik bij hem werd ingedeeld: “Ales, luister, onthou één ding goed, kom niet in de buurt van de machines!” (lacht) Ik moest planken stapelen en van de ene naar de andere plek sjouwen. Hout neerleggen voor de jongens die aan de machines werkten, zaagsel wegruimen. Ik was, kortom, de meest simpele vorm van magazijnmedewerker en bleef dat tot aan mijn vrijlating. Mijn gebrek aan opleiding in de houtbewerking speelde me daar flink parten, haha.’

Hoe verliep de dag verder?
‘Om elf uur was er middageten. Om een uur of vier waren we klaar met het werk, dan liepen we terug naar de kantine. Na zes uur ’s avonds was er een verplichte bijeenkomst waarbij soms een propagandafilm werd getoond of een toespraak werd gehouden. Ik was ’s avonds uitgeteld na dat zware fysieke werk, de jaren laten zich inmiddels toch wel voelen. Tien jaar geleden ging het me makkelijker af.’

Wat lieten ze zien tijdens die bijeenkomsten ’s avonds?
‘We moesten van die oude Sovjetfilms over de oorlog bekijken, uit de jaren vijftig en zestig. Soms ook nieuws van de Belarussische staatszender. Het had geen bijzondere zin, maar het was absoluut verplicht om te kijken.’

Werd er bijzondere aandacht besteed aan de politieke gevangenen?
‘Ik was veroordeeld als extremist. Dat betekende dat ik een geel insigne op mijn gevangenispak droeg. Toen ik het kamp verliet, waren er onder de duizend aanwezige gedetineerden ongeveer twintig politieke gevangenen. Daarvoor waren er ook tijden dat er wel veertig tot zestig waren. We werden altijd verdeeld zodat er nooit meer dan twee of drie van ons in een werkbrigade zaten.

Alle gevangenen met dat gele insigne werden extra gecontroleerd, om tien uur ’s ochtends, om twee uur ’s middags en om negen uur ’s avonds. Om tien uur gingen de lichten uit en was er nachtrust. En dat zes dagen per week. Dag in dag uit. Alleen op zondag hoefden we niet te werken.’

En dan mochten de gevangen zich vrij bewegen op het kampterrein?
‘Niet echt, we moesten binnen het zogenaamde lokale terrein blijven. Bij elke wooneenheid hoort een terrein waar een hek omheen staat. Langs de breedte van de barak en 8 tot 10 meter daarvoor. Alles wordt er bewaakt met camera’s. Het lokale terrein kun je alleen verlaten met speciale toestemming van de dienstdoende officier. Dat mocht alleen voor het werk of om bijvoorbeeld naar het badhuis te gaan. Verder moest je binnen dat lokale terrein blijven. Ook in de wooneenheid zelf wordt voortdurend gefilmd met bewakingscamera’s.’

Ontsnapping was dus niet mogelijk?
‘Nee, dat was volkomen uitgesloten.’

Werden in het kamp gevangenen aangeworven voor het Russische leger?
‘In de gevangenis en het kamp heb ik zoiets niet gezien of gehoord, maar ik weet dat er inderdaad Belarussen zijn die zich in dienst hebben gesteld van het Russische leger. Die melden zich normaliter aan als vrijwilliger.’

Was je in gevangenschap op de hoogte van de Russische invasie van Oekraïne?
‘We zaten natuurlijk in een informatievacuüm. In de wooneenheid stond een televisie en zagen we weleens Russische programma’s. Je moest gewoon de propagandaschil verwijderen om ongeveer te kunnen begrijpen wat er gaande was. Hoe de oorlog werd gevoerd tegen Oekraïne. Hoe Oekraïne werd ondersteund door de EU. Hoe de verkiezingen in de VS verliepen. Of Donald Trump net als ik de Nobelprijs voor Vrede zou krijgen, haha.

Een deel van die informatie kon ik wel uit die programma’s filteren, maar ik heb natuurlijk ook een groot deel gemist dat ik nu probeer in te halen. Ik wil graag een persoonlijke standpunt vormen op basis van alle informatie. Als je vierenhalf jaar in een ruimte zit opgesloten, ben je hoe dan ook afgesneden van alles. Ik heb in 2025 maar één brief van mijn vrouw mogen ontvangen. Van mij heeft geen enkele brief haar bereikt. Het contact met de vrijheid was extreem beperkt. Aan het begin van mijn gevangenschap ontving ik meer, maar alle brieven die ik heb gekregen, van mijn vrouw, van anderen, moest ik daar achterlaten. Ik heb ook aan een boek gewerkt en mijn belevenissen opgeschreven. Dat manuscript moest ik ook achterlaten. Alles is weg.’

Maar je zou je boek vanuit je herinneringen opnieuw kunnen opschrijven?
‘Misschien wel. De vraag is alleen of ik er de tijd voor zal hebben...’    

Vyasna werkte op minimale kracht in ballingschap verder toen jij en andere medewerkers gevangen zaten, gaat dat nu weer veranderen? 
‘Ik pak mijn werk bij Vyasna weer op natuurlijk. Ik heb ook nieuwe verplichtingen vanwege de Nobelprijs. Ik zal proberen die zo goed mogelijk te gebruiken om aandacht te vragen voor de schrijnende mensenrechtensituatie in Belarus, maar ook in Rusland, Oekraïne, Moldavië, de Zuidelijke Kaukasus, regio’s waar ik veel over weet. We moeten er alles aan doen om daar te werken aan democratiseringsprocessen en aan de dringende verbetering van de mensenrechtensituatie die steeds schrijnender wordt.’

Ik heb gemerkt dat het bij Amnesty International heel moeilijk is geworden politieke gevangenen met conservatieve opvattingen, zoals de Belarussische nationalist Nikolay Autukhovich of de katholieke oppositieleider Pavel Severinets – die samen met jou vrijkwam – onder de aandacht te brengen. Het accent lijkt vooral op seksuele minderheden te liggen. Heb je iets gemerkt van die trend?
‘Dat heb ik nog niet gemerkt, maar ten eerste ben ik net terug in vrijheid natuurlijk. Ten tweede heb ik vanuit mijn vroegere ervaring eigenlijk geen vooroordelen tegenover het werk van mijn collega’s van andere internationale mensenrechtenorganisaties. Iedereen doet wat hij kan. Ik mag hopen dat de situatie rond de gelijke behandeling van slachtoffers in het Westen niet zo somber is als jij schetst...’  

In Belarus is momenteel een heksenjacht gaande op tieners die als drugsdealers zouden werken. Dat zijn weliswaar op het eerste gezicht geen politieke gevangenen, maar in ieder geval is het toch een paradox dat  Loekasjenko pocht dat er dankzij hem rust en orde heersen in het land, maar aan de andere kant kinderen op grote schaal in drugs zouden handelen?
‘Voor de staatsmacht is het geen paradox. Ze leggen het zo uit, dat ze met die arrestaties juist voor orde zorgen. Dat ze in het algemeen belang van de rest van de bevolking handelen. Ik praat drugshandel niet goed, maar de straffen voor die minderjarigen zijn veel te hoog, nog los van het feit of de beschuldigingen überhaupt kloppen. Als zo’n 12- of 13-jarige wordt opgepakt voor drugshandel, dan is de minimale straf tien jaar. Die kinderen komen al naar gelang hun leeftijd in een opvoedingsgesticht en vanaf hun veertiende in een kamp voor minderjarigen en vanaf hun achttiende in een werkkamp. Hun leven is vergooid...’

Het keiharde Belarussische systeem schijnt besmettelijk te zijn. Vroeger kon je in Rusland nog via een online-systeem schrijven aan gedetineerden, sinds een halfjaar lijkt dat ook niet meer te werken...
‘Rusland kopieert het systeem van Belarus. Het verandert steeds meer in een compleet achterlijk gebied waar mensenrechten met voeten worden getreden. De resten van wat eens een vrije burgermaatschappij was, worden systematisch vernietigd. Dat vormt een groot gevaar voor de rest van Europa. Niet alleen voor ons Belarussen, maar ook voor de Europese democratieën en sowieso voor alle democratisch gezinde mensen.

'Rusland kopieert het systeem van Belarus. Het verandert steeds meer in een compleet achterlijk gebied waar mensenrechten met voeten worden getreden’

Onze regio keert onder de nieuwe imperialisten niet alleen terug naar de Sovjet-Unie, de weg leidt rechtstreeks naar de tijd van Stalin. De leiders van dat nieuwe imperium – met aan het hoofd Vladimir Poetin – denken alleen nog in termen van oorlog. Ze kennen alleen nog de macht van de sterkste.

Een oude Sovjetanekdote is nu weer van toepassing: Stalin wordt verteld dat de paus veel invloed schijnt te hebben op de wereld. De Sovjetdictator kijkt verrast op van zijn bureau en zegt: “Vreemd dat ik nog nooit van die man heb gehoord... Hoeveel militaire divisies heeft hij?” Dat is ook het gedachtepatroon van Poetin. Het is levensgevaarlijk voor ons allemaal. Voor onze regio en voor de hele wereld. Rusland is een kernmacht. Ze dreigen daar voortdurend mee. Het is een extreem gevaarlijke en zorgwekkende ontwikkeling.’

Misschien komt het toch nog goed en sta je binnenkort weer te schoffelen in de tuin van je huis in Belarus?
‘Ik hoop het van harte. Dat is iets wat ik echt zou wensen.’

Leven in bezet Oekraïne
Journalist Ardy Beld sprak met voormalige krijgsgevangenen, vluchtelingen, collaborateurs, verzetsmensen en ontvoerde kinderen uit de door Rusland bezette gebieden van Oekraïne. De getuigenissen werden gebundeld en vormen een uniek menselijk beeld van de achtergronden én de gevolgen van Ruslands vernietigingsoorlog tegen Oekraïne. Verkrijgbaar vanaf 16 februari 2026.