Acteurs met een handicap strijden om gezien te worden: 'Nederland loopt achter'

‘Filmregisseur? Misschien moet je iets realistischer kiezen, zoals administratie.’ Dat krijgt Mari Sanders, oprichter van talentenpool Wild Lam, te horen wanneer hij als 14-jarige zijn toekomstdroom deelt met zijn mentor. En hij blijkt niet de enige. Uit een rondvraag onder de jonge talenten van Wild Lam komt een pijnlijk patroon naar voren. De één mag geen auditie doen bij de toneelacademie, de ander kan vanwege een hoge trap niet terecht bij de lokale amateurvereniging. Maar de grootste dooddoener komt misschien wel van binnenuit: ‘Ik zie nooit iemand met een handicap op tv, dus er zijn toch geen rollen voor mij.’

Precies daar wil Mari met Wild Lam verandering in brengen. Niet per se vanuit een sociaal oogpunt, benadrukt hij, maar omdat acteurs met een handicap de filmindustrie simpelweg veel te bieden hebben. ‘Deze acteurs brengen authenticiteit met zich mee. De kleine bewegingen, de manier van praten en denken, dat kun je niet faken,’ vertelt hij. ‘Als je als regisseur liever iemand zonder handicap in een rolstoel zet, is dat je volste recht, maar ik denk wel dat je daarmee een hoop diepgang misloopt.’

Voor zijn film Get Up Stand Up besluit Mari daarom een hoofdrolspeler te casten die daadwerkelijk een handicap heeft. Er is alleen één probleem: die acteurs lijken onvindbaar. ‘De oproep die ik bij het castingbureau uitzette was simpel,’ vertelt hij. ‘‘Acteertalent met een beperking gezocht, ervaring is geen must.’ Het maakte me niet eens uit wat voor beperking iemand had, en toch kwam er geen enkele reactie.’

Mari laat het er niet bij zitten en verspreidt de oproep opnieuw, dit keer via gehandicaptenorganisaties en zijn eigen netwerk. Met succes: binnen één weekend stromen er tachtig reacties binnen. Hij bekijkt alle castingvideo’s en ziet meteen dat hij iets bijzonders in handen heeft. ‘Tegelijkertijd besefte ik: de 79 mensen die ik nu afwijs, keren waarschijnlijk niet meer terug in de filmwereld,’ zegt hij. ‘Het is niet zo dat er elk jaar films met acteurs met een handicap in de hoofdrol verschijnen.’ 

Samen met acteercoach Hidde Simons besluit Mari om het anders aan te pakken. Het moest allesbehalve een klassieke casting worden, waarbij je vanachter een tafeltje mensen aan het beoordelen bent. We kozen ervoor om de tien meest interessante jongeren uit te nodigen voor een weekend vol workshops en acteerlessen.’

Lager mikken 

Een van die jongeren is Roos van Otterdijk. Op het moment dat ze wordt uitgenodigd voor het acteerweekend, heeft ze haar droom om actrice te worden al diep weggestopt. ‘Ik weet niet beter dan dat ik wil acteren,’ vertelt ze. ‘Als kind was ik er altijd mee bezig. Mijn familie, mijn vrienden en ikzelf; we wisten allemaal zeker dat ik actrice zou worden.’

Na de middelbare school wil ze auditie doen voor de toneelschool, maar zover komt het niet. ‘Na een gesprek van een half uur kreeg ik al te horen dat ik daar niet welkom was.’ Ze probeert het bij andere opleidingen, maar krijgt telkens hetzelfde antwoord. Vanwege haar cerebrale parese – een bewegingsstoornis die invloed heeft op de motoriek – zou ze niet mee kunnen komen.

‘In een half uur tijd was mijn hele toekomstplan weggevaagd. Ik stopte zelfs met de toneelgroep. Er was toch niemand die op mij zat te wachten’

Net als Mari krijgt Roos het goedbedoelde advies om lager te mikken. En dat doet ze. ‘Het was een hele moeilijke periode. In een half uur tijd was mijn hele toekomstplan weggevaagd. Ik ben een opleiding gaan doen waar ik eigenlijk niets mee had en heb het acteren losgelaten. Ik stopte zelfs met de toneelgroep. Er was toch niemand die op mij zat te wachten.’

Toch voelt Roos zich niet per se benadeeld door haar handicap. Sterker nog, ze voelt zich helemaal niet gehandicapt. ‘Als mijn moeder vroeger thuiskwam met een of ander tijdschrift van een gehandicaptenstichting, scheurde ik het kapot,’ vertelt ze. ‘Ik zag mezelf nooit als iemand met een beperking. Ik ben tenslotte al mijn hele leven zo.’

Dat ze altijd extra hard moet werken en veel afwijzingen krijgt, beschouwt ze lange tijd als normaal. Tot het acteerweekend van Wild Lam. Daar hoort Roos voor het eerst de verhalen van andere jonge acteurs met een handicap. Ambitieus, talentvol, en allemaal op hun eigen manier buitengesloten. ‘Voor het eerst dacht ik: misschien is het helemaal niet zo normaal hoe er met ons wordt omgegaan,’ zegt ze. ‘Er zaten mensen in de groep die hier veel radicaler over dachten dan ik. Zij hebben me echt aan het denken gezet. Het heeft een vuurtje in me aangewakkerd.’

Ook Mari ziet dat vuurtje ontstaan in de hele groep. ‘Juist omdat iedereen hier een handicap heeft, is dat geen thema meer. Deze jonge mensen delen dezelfde dromen en ambities en hoeven zich eindelijk niet te verdedigen tegenover de buitenwereld. Van daaruit ontstaat een mix van broederschap en rebellie.’

Voor Mari en Hidde is meteen duidelijk dat dit groter is dan één speelfilm. Het ene weekend groeit uit tot Wild Lam: een talentenpool waarin deelnemers via intensieve weekenden, trainingen en gezamenlijke producties worden begeleid en uitgedaagd.

Woonboerderij 

Op een zonnige zaterdagmiddag in december komt een nieuwe lichting talenten bijeen voor acteerlessen. Dat gebeurt in de ruime, lichte zaal van een woonboerderij met hoge ramen die uitkijken over de weilanden van Rijssen. De acteurs zijn de dag ervoor al aangekomen om rustig te kunnen settelen voor twee intensieve dagen.

Deze locatie is een stuk luxer dan de schoolkampachtige boerderij waar de eerste groep samenkwam, vertelt Hidde. Toen moesten ze het doen met een budget van 2000 euro en een flinke dosis wilskracht. Inmiddels hebben ze een aantal subsidies in de wacht gesleept en partners gevonden in het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, zorginstellingen en vier verschillende theaterscholen.

De acteerles begint met een warming-up. ‘Kom op twee voeten staan, als je dat kan,’ roept Hidde. Er vormt zich een kring. Twee mensen zitten in een rolstoel, iemand blijft op de grond zitten, de rest staat. Ook de gebarentolk van een van de acteurs doet mee. Op Hiddes aanwijzingen draaien ze hun hoofden, zwaaien met hun armen en bewegen hun heupen. Tenminste, voor wie dat mogelijk is. Iedereen doet de oefeningen op zijn eigen manier. Dat is precies de bedoeling.

Als er iets is dat Hidde tijdens drie jaar Wild Lam heeft geleerd, is het om flexibel te zijn. ‘Soms moet je nou eenmaal een oefening zittend doen in plaats van staand, of bijvoorbeeld midden in de scène een colaatje halen voor iemand die suiker nodig heeft. In mijn opleiding heb ik geleerd dat er strenge manieren zijn waarop je moet werken en dat je bubbels van concentratie moet creëren. Maar het is helemaal niet killing voor de creativiteit om dat af en toe los te laten.’ 

‘De eerste keer vormden twee acteurs een duo waarvan de een niets ziet en de ander niets hoort. Ik dacht: oei, kan dit wel?’

Daarnaast kunnen deze acteurs vaak meer dan je misschien verwacht. ‘Ik moet toegeven dat ik mensen in het begin weleens onderschat heb,’ zegt Hidde. Hij vertelt over een oefening waarbij twee acteurs via oogcontact, lichaamstaal en stem aanvoelen wanneer ze dichter naar elkaar toe kunnen komen. ‘De eerste keer vormden twee acteurs een duo waarvan de een niets ziet en de ander niets hoort. Ik dacht: oei, kan dit wel? Maar juist omdat ze zo goed bij elkaar moeten inchecken, is hun contact soms sterker dan bij anderen.’

In de filmwereld wordt al snel gedacht dat het veel gedoe is om te werken met mensen met een handicap, heeft Hidde gemerkt. ‘Als je iemand zonder handicap in een rolstoel zet, hoef je geen rekening te houden met de toegankelijkheid van de set. Dat lijkt dan misschien de snelste oplossing. Maar uiteindelijk heeft elke acteur een bepaalde gebruiksaanwijzing, en als je daar rekening mee houdt kan iemand ook zijn of haar beste werk leveren.’

De weekenden zijn lang en intensief. De acteurs leren elkaar én zichzelf goed kennen. Dat is geen toeval. Uit de verhalen die binnen de groep naar boven komen, ontstaat uiteindelijk een film, serie of andere productie. ‘Wat we maken, hangt volledig af van de input van de groep,’ vertelt Mari. ‘Ik wil absoluut niet de enige zijn die hét verhaal vertelt van hoe het is om een handicap te hebben. Iedereen heeft een andere ervaring, en als artistiek leider is het mijn taak om voor die verschillende ervaringen een vorm voor te vinden.’

Uit de eerste lichting ontstaat dat in de vorm van Handicapable, een vijfdelige serie die wordt uitgezonden door KRO-NCRV. Net als Wild Lam zelf ontstaat het idee voor Handicapable toevallig. Tijdens de weekenden kwamen zulke bijzondere dingen naar boven dat Mari, Hidde en creatief producent Daan Wijdeveld tegen elkaar zeiden: hier moeten we iets mee. ‘Onze acteurs hebben verschillende handicaps, verschillende achtergronden, opleidingen, levens.’  

Benauwende ratrace

In Handicapable richten Mari en Paul (gespeeld door Hidde) een participatiebootcamp op voor jongeren met een beperking, bedoeld om hen ‘klaar te stomen’ voor de arbeidsmarkt. Wat begint als een controversiële, spartaanse training, eindigt in een benauwende ratrace waaruit de deelnemers nauwelijks kunnen ontsnappen. ‘Het gaat langzaam van documentaire naar fictie, en daarna nog drie keer over de kop,’ lacht Mari.

Mari speelt de leider van het bootcamp, die deelnemers keihard aanspoort om 120 procent te geven. ‘Voor deze rol heb ik het hele VVD-programma uit mijn hoofd geleerd,’ grapt hij. ‘Het is het tegenovergestelde van wat ik zelf geloof. Ik vind die neoliberale kijk op een handicap gevaarlijk. Het idee dat je maar hard genoeg moet vechten om mee te mogen doen. Ik vind dat mensen met een handicap ook mogen zeggen: het is mooi geweest met dat 120 procent geven.’

De filosofie van Wild Lam is dan ook helder: een handicap ís niet wie je bent, maar het is wel een onderdeel van je identiteit. Je kunt ertegen vechten, of je kunt zeggen: ik ben anders, en daarin zit juist kracht.’

Welke productie de huidige lichting gaat maken, is nog een verrassing. Wel staat vast dat het geen zoetsappig verhaal wordt, zegt Irmo Stijnberg, een van de acteurs uit de nieuwe lichting. Hij is al zolang hij zich kan herinneren bezig met film. Als kind leert hij dialogen uit zijn hoofd en praat hij mee met de personages. Maar door zijn stotter komt het er niet altijd uit zoals hij wil.

‘Ik zocht naar films met iemand die stottert, maar die zijn er nauwelijks,’ vertelt Irmo. ‘En als ze er zijn, draait alles om zieligheid. Ik wil juist een film waarin de beperking bijzaak is. Ik heb een mooi leven, een eigen bedrijfje. Ja, ik stotter, maar dat is niet mijn hele verhaal. Waar blijft de stotterende James Bond?’

Irmo besluit niet te wachten tot zo’n film wordt gemaakt en maakt hem zelf. Zijn film De waarheid vertelt het verhaal van een jonge grafisch ontwerper die voor zichzelf moet opkomen als hij beschuldigd wordt van seksueel wangedrag, maar daarin wordt belemmerd door zijn stotter.  

Ironisch genoeg wordt de hoofdrol vertolkt door iemand die zelf niet stottert. ‘Ik krijg vaak de vraag waarom uitgerekend ik niet een acteur heb gecast die zelf stottert,’ vertelt Irmo. ‘Het antwoord is simpel: die kon ik niet vinden.’ De acteur in kwestie kreeg van Irmo een spoedcursus stotteren. ‘Ik moest eerst heel goed naar mezelf gaan kijken om uit te leggen hoe een stotter werkt, dat was best confronterend. Uiteindelijk stottert iedereen anders, dus heb ik hem gevraagd te ontdekken hoe híj zou stotteren.’

Had de film beter kunnen zijn met een stotterende acteur? ‘Absoluut,’ zegt Irmo. ‘Niks ten nadele van die acteur natuurlijk, want hij deed het heel goed. Maar een stotterend persoon zou zich toch beter herkennen in de hoofdpersoon en kan sneller de gevoelens van frustratie oproepen. Ik merk het ook bij mezelf als ik acteer. Als ik een scène moet spelen waarin ik boos ben en ik voel een stotter aankomen, dan neem ik die frustratie mee en kan ik nóg bozer acteren.’

Nederland loopt achter

In 2024 publiceert het Commissariaat voor de Media een onderzoek naar de zichtbaarheid van mensen met een beperking. De cijfers bevestigen wat Wild Lam al jaren ziet. Hoewel 12 procent van de Nederlanders een zichtbare of onzichtbare beperking heeft, is slechts 0,6 procent van hen te zien op televisie of film. En als ze zichtbaar zijn, worden ze vaak neergezet als patiënt, concluderen de onderzoekers.

Nederland loopt hierin achter op landen als het Verenigd Koninkrijk. ‘Een Britse onderzoeker vertelde me ooit dat Nederland qua culturele diversiteit zo’n vijftien jaar achterloopt,’ zegt Mari. ‘Toen ik vroeg naar de representatie van mensen met een handicap, zei ze: zeker vijftig jaar. Ik zie ze nergens.’

‘In Nederland zetten we mensen graag in hokjes. Als je eenmaal het label ‘gehandicapt’ hebt, is het heel lastig om daarvan af te komen’

Waarom Nederland zo achterloopt? Daar wil Mari wel een kleine analyse op loslaten. ‘In Nederland zetten we mensen graag in hokjes. In de jaren zestig is zelfs letterlijk een dorp gesticht voor mensen met een handicap dat ‘Het Dorp’ heette en geopend werd door Mies Bouwman. Als je eenmaal het label ‘gehandicapt’ hebt, is het heel lastig om daarvan af te komen. Daar komt bij dat Nederland het land van polderen is, niet van grootste sociale revoluties. Daarom gaan dit soort dingen langzamer.’

Terwijl bij de NPO allerlei onderzoeken worden gedaan naar diversiteit liep Irmo vooral tegen dichte deuren aan bij omroepen, producenten en eigenlijk allerlei mensen die in de filmindustrie werken. ‘Ik heb zelfs weleens gehoord dat ik auditie mocht gaan doen, mits ik eerst met therapie van mijn stotter af zou komen. Dat vond ik zo raar. Je gaat toch ook niet tegen iemand in een rolstoel zeggen dat diegene eerst maar eens moet leren lopen? Na de zoveelste afwijzing ben ik maar met mijn eigen film begonnen.’ 

Volgens Mari zijn er nog oneindig veel interessante rollen te vinden voor mensen met een handicap, ook juist door die handicap niet te benoemen. ‘Beeld je eens een standaard spannend Hollywoodverhaal in: een man moet vluchten voor een orkaan. Hij scheurt door de woestijn, op zijn hielen gevolgd.

Dan ziet hij langs de kant een kinderwagen staan. Hij twijfelt, ga ik deze baby redden of niet? En stel je dit verhaal eens voor, maar dan mist deze man ook nog eens zijn onderarm. Dan wordt het ineens een heel andere situatie. Mensen met een handicap moeten hun hele leven lang anders omgaan met situaties en creatief zijn. Ik vind het heel interessant om in films te spelen met die creativiteit.’

De onderwerpen die je aan de hand van het thema ‘handicap’ kunt aansnijden zijn dan ook oneindig, denkt Mari. ‘Ooit was ik bang dat ik die ene regisseur zou worden die altijd met handicaps bezig is, en dat dat eentonig zou worden. Maar mijn vriendin zei toen: “Er zijn toch ook oneindig veel boeken geschreven door Russische schrijvers met een alcoholprobleem, en dat bleef ook spannend.” De wereld van handicaps is heel groot en kleurrijk. Ik denk dat ik makkelijk nog dertig jaar aan verhalen kan putten zonder mezelf te herhalen.’