De IRA-beul die voor de Britten spioneerde: het dubbelleven van 'Stakeknife'

Een belangrijk lid van de IRA tijdens de 'troubles' in Noord-Ierland bleek later de grootste informant van het Britse leger te zijn geweest in de strijd tegen het Republikeins terrorisme. De man met de codenaam Stakeknife werd zelfs zo belangrijk gevonden, dat de British Army hem toeliet te martelen en te moorden. Onlangs werd zijn naam officieel onthuld. Wie was de inmiddels overleden Freddy Scappaticci?

Het is 2003 als een man in een geblokt overhemd met korte mouwen samen met zijn advocaat een kamertje in het Noord-Ierse Belfast binnenloopt. Daar heeft een aantal journalisten plaatsgenomen. De man heeft donker, grijzend haar met een zijscheiding, en donkere wenkbrauwen. Hij is duidelijk nerveus, schudt snel een hand met een journalist, maar maakt geen oogcontact met de aanwezigen. Hij zet een goudkleurige leesbril op zijn neus en leest een korte verklaring voor: ‘Ik vertel u, ik ben niet schuldig aan welke aantijgingen dan ook.’

De man in kwestie is de op 12 januari 1946 geboren Freddie 'Frederico' Scappaticci uit Belfast, zoon van een ijsverkoper en van beroep metselaar. Later blijkt dat hij een van de meest controversiële figuren is geweest in het 25 jaar durende gewelddadige conflict tussen de Noord-Ierse IRA en de Britse staat. In het kleine kamertje ontkent hij de beschuldigingen aan zijn adres nog op agressieve toon.

Maar binnen enkele dagen zal de man toch Belfast verlaten, om onder een andere naam onder te duiken in Engeland. Beschermd door het land dat hij van zoveel belangrijke informatie voorzag over geplande bomaanslagen in de straten van Noord-Ierland. De straten waar het Britse leger hem toeliet om de meest gruwelijke misdaden uit te voeren, met als doel de IRA uit te schakelen.

Aansluiting

In de periode van de 'troubles' waren de leden van de ‘provisional’ IRA (het ‘tijdelijke’ Ierse Republikeinse Leger) erop uit om de Engelsen uit Noord-Ierland te krijgen, en zo aansluiting te vinden tot de Republiek Ierland. Ze vochten een gewelddadige oorlog uit, die zich vooral uitte in een eindeloze serie ontvoeringen, bomaanslagen en gevechten met de Britse autoriteiten. 

De strijd voerde terug naar de oprichting van de burgerrechtenbeweging van de katholieke Ieren, die protesteerden tegen de Britse overheersing. Eigenlijk was er al eeuwenlang strijd, die in de 17de eeuw was ontstaan, door het afnemen van land van Noord-Ierse boeren door de Britten.

Het nummer van U2 slaat op de gebeurtenissen op 30 januari 1972, toen protesten tegen het zonder proces opsluiten van IRA-leden tot 13 doden leidden

De meest historische gebeurtenis tijdens de 'troubles' was 'Bloody Sunday', vooral ook beroemd geworden door het gelijknamige lied van popgroep U2. De titel van het nummer slaat op de gebeurtenissen op 30 januari 1972, toen protesten tegen het zonder proces opsluiten van IRA-leden tot 13 doden aan katholieke zijde leidden, en veel gewonden. Een ander bekend historisch ijkpunt in de strijd was de gigantische IRA-bom die in oktober 1984 afging in een hotel in Brighton, die de toenmalige conservatieve Engelse premier Margaret Thatcher om het leven had moeten brengen.

Een geschatte vierduizend mensen kwamen om het leven in het geweld van de 'troubles'. Het zijn de tijden die in Nederland bekend werden door de beelden van door Belfast rijdende landrovers van het Britse leger, gepantserd aan de zijkant, om er geen granaten onder te laten komen. Een ver-van-mijn-bedshow, op in feite nog geen anderhalf uur vliegen van Nederland.

In deze strijd nam Freddie Scappaticci een belangrijke plaats in. Hij was de zoon van de Italiaanse eigenaar van een bekende ijssalon in Belfast, die in de jaren twintig naar Noord-Ierland was gekomen. Net als veel andere, werkloze Italianen. En in zijn jeugd stond Freddie al bekend om zijn roekeloze gedrag. Hij brak het been van een jongen in een vechtpartij tijdens een potje voetbal. Jaren later mocht hij wel drie maanden stage lopen bij de Engelse voetbalclub Nottingham Forest. Daar werd de talentvolle middenvelder alleen na drie weken alweer naar huis gestuurd, naar verluid omdat hij te zwaar zou zijn. Hij was toen 24 jaar. 

Freddie was net als zijn vader een katholieke Republikein. Zijn eerste wapenfeit was in 1970, toen hij werd opgepakt bij rellen tegen de Britse overheersing. Hij kwam terecht in dezelfde gevangenis als Gerry Adams – de latere leider van Sinn Féin, de politieke tak van de IRA – en nog enkele andere ‘provo's’, die hij zo beter leerde kennen. Hij stond bekend als een man met een kort lontje die snel van zijn vuisten gebruikmaakte, hoewel hij volgens een medegevangene te klein was om echt schade aan te richten.

Fred verloor zijn geduld als medegevangenen zijn achternaam verkeerd uitspraken. Het stampte dan met zijn voeten op de grond en schreeuwde: ‘Het is Scap-a-tichi, Scap-a-fucking-tichi!’ Na zijn vrijlating duurde het niet lang voor hij carrière maakte bij de IRA. In 1980 drong hij door tot de top van de paramilitaire organisatie. Hij was al snel een man waartegen werd opgekeken. 

Genadeloos te werk

Een paar jaar later werd hij aangesteld als aanvoerder van een speciaal onderdeel van de IRA: de zogenaamde Internal Security Unit. Een interne veiligheidsdienst die onderzoek deed naar informanten binnen de eigen club. Dat ging om verraders van de IRA, in het Engels ‘touts’ genoemd, die als ze werden gesnapt zonder pardon werden geliquideerd. Doorgaans met enkele schoten door het achterhoofd. De eenheid werd daarom ook wel de 'nutting squad' genoemd, naar het woord 'nut': hoofd. Scappaticci's ging genadeloos te werk ging tijdens de verhoren. Een oud IRA-lid: 'Als je werd verteld dat Scap met je wilde praten, dan wist je dat je een probleem had.’ 

Hij zette mensen in een kamer neer en blinddoekte ze. Dan liet hij ze zich uitkleden, om te kijken of ze geen microfoon op zich droegen. In een koude kamer werd hen allerlei beloften gedaan. Iedereen had een punt waarop hij brak. De verdachte mannen werd ook verteld dat ze weer vrijkwamen. Maar het tegenovergestelde vond plaats.

Getuigen verklaren achteraf dat Scappaticci mensen op z’n kop liet hangen, liet schoppen en trappen en op hun hoofd liet slaan. Hij zou zelfs een keer een brandende sigaret in iemands oog hebben uitgemaakt. Terwijl hij bezig was met zijn verhoren van mogelijke verraders liet hij altijd een bandje lopen, zodat hij de bekentenis van een later om het leven gebracht IRA-lid als bewijs had en hij zijn daden kon verantwoorden.

De 'nutting squad' was nodig, omdat verraad binnen de gelederen van de IRA een groot probleem was. Dat was ook terug te zien aan de uitingen van het Ierse bevrijdingsleger in de straten van Belfast. Daar waren op de muren teksten te lezen als: 'IRA Warning: touting (verraad, red.) can seriously damage your health (is slecht voor je gezondheid). Met daaronder een doodskist getekend. 

Een van de eerste slachtoffers van de 'nutting squad' was de 20-jarige Michael Kearns, eind jaren zeventig. Hij werd op het platteland van Ierland door een hitman van de IRA door zijn hoofd geschoten en langs de weg achtergelaten. Verdacht van verraad aan de Britten. Scappaticci had hem de dag ervoor nog verhoord. Ook Joe Fenton kwam aan de beurt, in februari 1989. Hij was een makelaar die op zijn beurt in het geheim werkte voor de Britse militaire geheime dienst. Hij voorzag IRA-leden van woningen met spotgoedkope hypotheken, en kreeg ze zo aan zijn kant.

De Britten voorzagen de woningen vervolgens van afluisterapparatuur. Maar Fentons dubbelspel werd ontdekt. De IRA doorzocht een van zijn huizen en vond een microfoon. Zijn doodvonnis was daarmee getekend. Later zou een ander doelwit van Scappaticci een verhoor in hetzelfde huis als waar Fenton werd omgebracht overleven. Hij verklaarde dat zijn ondervrager de moord op Fenton indirect tegenover hem had bekend: 'Hij tikte me twee keer op mijn achterhoofd en zei dat ik het ook zou krijgen. "Net als die klootzak van een Fenton".' 

Hoe gevreesd hij was, blijkt uit een andere anekdote. Toen Scap eens verscheen op een uitbundig familiefeest waar verschillende IRA-leden aanwezig waren, viel het plotseling stil. De aanwezigen waren bang dat hij opdook, om een van de aanwezigen mee te nemen. De atmosfeer veranderde meteen, hoewel hij uiteindelijk alleen langs bleek te zijn gekomen uit sociale overwegingen. 

Kip met gouden eieren

'Scap' werd als informant gerund door leden van de Britse Force Research Unit, ook wel FRU genoemd. Dat was een speciale eenheid van het Britse leger, verantwoordelijk voor het inwinnen van geheime informatie. 

Ondanks al zijn gewelddadigheden, kon Scappaticci lang blijven functioneren. De informatie die ‘de kip met de gouden eieren’ voor de Britten vergaarde, bewees haar waarde. Scappaticci zorgde er als informant ook voor dat mensenlevens werden gespaard. Twee grote ontvoeringen van bekende Britten in Noord-Ierland konden door informatie van 'Stakeknife' worden opgelost. 

De informant zorgde er ook voor dat mensenlevens werden gespaard. Twee ontvoeringen van bekende Britten konden door informatie van 'Stakeknife' worden opgelost

Er zijn verschillende verklaringen gegeven voor zijn overstap naar de vijand. Hij zou verdachte zijn geweest in een grote BTW-fraudezaak toen hij nog metselaar was en zijn straf hebben kunnen ontlopen toen hem werd aangeboden politie-informant te worden. Maar er is ook een verhaal over een ruzie die hij binnen de IRA zou hebben gehad over de interne hiërarchie, waarbij hij mishandeld werd.

Hij zou uit wraakgevoelens contact hebben gezocht met de Britten. De 80.000 Britse ponden die hij per jaar van de Britse overheid betaald zou hebben gekregen, speelden wellicht ook een rol. Freddie zou ook nobele motieven hebben gehad: hij wilde dat er een einde zou komen aan het conflict, en hij zou zijn familie hebben willen beschermen. 

Stakeknife was belangrijk voor de Britten, omdat de inzet van informanten door het Britse leger als het sterkste wapen werd gezien. Scap was het ultieme resultaat voor de Britten van het bouwen aan een netwerk van informanten. Zijn positie bij de IRA was perfect voor het vergaren van informatie: elke andere persoon bij de IRA die kritische vragen aan een ander lid zou stellen, zou meteen verdacht zijn. Maar als verhoorder van de interne veiligheidsdienst had Scap de vrijbrief en het alibi om dat ongestoord te kunnen doen. Na verloop van tijd werd er vanwege het gewicht van zijn informatie zelfs een speciale unit voor hem opgericht bij de FRU. De afdeling kreeg een eigen, afgeschermde locatie, die heel toepasselijk de 'rat hole' werd genoemd. 

Scappaticci kreeg de beschikking over een eigen telefoonlijn, waarop hij 24 uur per dag zijn informatie kon delen. Die exclusiviteit had ook te maken met de lengte en de input van zijn bijdrage: Stakeknife zou vanaf de jaren 70 tot in de jaren 90 contact hebben gehad met de Britse staat. Hij leverde in de loop der jaren minstens drieduizend tips aan over het reilen en zeilen binnen de IRA. Dat ging vaak over ontmoetingen waar hij getuige van was geweest, of fragmenten van gesprekken die hij had opgepikt.

De informatie die 'Stakeknife' kreeg van de geheime dienst van het Britse leger werkte ook andersom. Het zorgde ervoor dat hij ook een geloofwaardige positie kon blijven opbouwen bij de IRA. Kennelijk had hij uitstekende bronnen op basis waarop hij in zijn werk excelleerde. De IRA wist alleen niet dat die info rechtstreeks afkomstig was van hun aartsvijand. Hij werd aan de ene kant 'de meest waardevolle spion van de Britse kroon' genoemd, en aan de andere zijde 'IRA's meest betrouwbare ondervrager'. 

Scappaticci moest soms op meer praktische basis uit de wind worden gehouden. Zo was hij eens een keer aangehouden voor rijden onder invloed. Hij werd opgebracht naar het bureau. Toen zijn naam daar bekend werd, kwamen er direct van alle kanten Britse politiebazen opdraven om de zaak te sussen en zijn naam uit de processen-verbaal te houden. 

Cruciale tips

Het lijkt er achteraf gezien op dat het Britse leger had moeten ingrijpen bij aanslagen waarover zijn informant cruciale tips gaf, maar die ze omwille van het beschermen van de informatie heeft laten doorgaan. De prangende vraag is hoeveel mensen er om het leven zijn gekomen omdat de Engelsen de identiteit van de superinformant ten koste van alles geheim wilden houden? Veroorzaakte Stakeknife meer geweld, dan hij heeft voorkomen? Het ethische vraagstuk waar het Britse leger nu op wordt aangesproken, is of hij überhaupt zo gerund had mogen worden? Was dat moreel en juridisch te verdedigen?

Een Britse onderzoekscommissie met de naam Kenova heeft de laatste tien jaar uitgebreid onderzoek gedaan naar alles wat met Stakeknife, en de gebeurtenissen om hem heen te maken heeft gehad. De Kenova-commissie verrichtte haar onderzoek, na geluiden van nabestaanden dat de dood van hun geliefden had kunnen worden voorkomen, met de informatie die 'Stakeknife' ze gaf. 

Pas kwam de commissie met haar conclusies. Ze stelt dat de rol van de dubbelspion moet worden afgekeurd: zelfs geheime agenten moeten verantwoording afleggen over hun daden, ook als zij midden in een conflict hun werk doen voor een overheid. De politiechef die het onderzoek leidde, geeft aan dat hij begrijpt dat de anonimiteit van informanten in dienst van de Britse overheid geheim moet blijven, omdat anders niemand zich meer zou melden met informatie.

Maar hij stelt ook dat als zo'n informant er in de praktijk van wordt verdacht moorden te hebben gepleegd, dat de zaak verandert. Zeker nu de persoon in kwestie inmiddels is overleden, moet daarover verantwoording worden afgelegd. Tot op de dag van vandaag heeft de Britse staat niet formeel willen erkennen dat Scappaticci 'Stakeknife' was. Sterker nog, nog niet zo heel lang geleden bleek dat de Britse geheime dienst de commissie informatie had onthouden.

Hoe liep het af met Freddie Scappaticci? In de jaren negentig nam de frequentie van het leveren van geheime informatie af. Als oorzaak noemde Freddie zelf de vervanging van zijn vaste, betrouwbare runners, waardoor hij minder gemotiveerd raakte. Ook leek het erop dat zijn langdurige dubbelrol in het conflict in Noord-Ierland mentaal zijn tol bij hem eiste. Zijn onthullingen over de IRA waren in de loop der jaren ook steeds meer gegaan over politiek en strategie, dan over operationele of tactische zaken.

In de late jaren negentig werd de positie van Stakeknife steeds onhoudbaarder. Er deden steeds meer geruchten de ronde dat een belangrijke IRA-leider informant van het Britse leger was. Er waren elementen binnen de IRA die achteraf verklaarden dat ze Freddie Scappaticci daarom al langer niet vertrouwden. Maar de Britten schermden hun superspion zo goed af, dat hij nooit op een fout betrapt kon worden. De Britse geheime dienst MI5 vroeg zich in die jaren af of hij niet beter naar het Britse vasteland overgebracht kon worden. Maar toen hij werd ontmaskerd, begin jaren 2000, nadat zijn naam was genoemd in verschillende kranten, weigerde hij in het getuigenbeschermingsprogramma te stappen van de Britse justitie.

Hij keerde zelfs een aantal jaren terug naar Belfast. Dit tot ontsteltenis van de Britse geheime dienst, die moest toegeven dat hij niet altijd goed te hanteren was als spion. Scappaticci noemde zichzelf 'een speciaal geval'. Dat bleek ook toen er cameraploegen begonnen te verschijnen voor zijn huis in de Noord-Ierse stad, na de onthullingen over de dubbelrol die hij zou hebben gespeeld. Hij kwam in zijn kamerjas naar buiten en begon de journalisten uit te schelden, te roepen dat ze tuig waren, en dat ze de verkeerde persoon beschuldigden.

Als ze terugkwamen, zou hij ze 'doen'. Freddie wist ook hier zijn moordlustige kant niet te verhullen. Hij verraadde zichzelf hiermee in feite. Het was in ieder geval gedaan met zijn openbare leven in Noord-Ierland. Hij keerde met zijn gezin terug naar Engeland en leefde daar verder onder de naam Frank Cowley. In de jaren na zijn ontmaskering is hij nog wel diverse malen met de dood bedreigd geweest.

Freddie Scappaticci is nooit aangeklaagd terwijl hij in verband werd gebracht met 14 moorden, 15 ontvoeringen en meerdere, zware mishandelingen

Gedurende de jaren dat er steeds meer informatie over zijn rol en zijn misdaden bekend werd, is Scappaticci nooit aangeklaagd. Dit terwijl hij in verband werd gebracht met 14 moorden, 15 ontvoeringen en meerdere, zware mishandelingen. De 'nutting squad' ontvoerde in totaal zo'n honderd mensen uit eigen gelederen. In meerdere gevallen wisten de Britse autoriteiten wie er waren ontvoerd, door wie, en dat er grote kans was dat de doelwitten zouden worden gemarteld, of omgebracht.

In zo'n 40 gevallen hadden de Britse veiligheidsdiensten kunnen ingrijpen, om levens te sparen. Dat zit de nabestaanden tot op de dag van vandaag dwars. Zij zullen nooit meer genoegdoening krijgen voor het verlies van hun familieleden. In het geval van Michael Kearns wist zijn broer na een lange zoektocht te achterhalen dat Michael geen verrader van de IRA was geweest. Hij deed dit op verzoek van zijn moeder, die voor haar dood wilde weten waarom haar zoon was vermoord. In 2003 maakte de IRA excuses voor Michaels dood. Hij was inderdaad nooit een informant geweest. 

Unieke beslissing

Scappaticci heeft bij de rechtbank nog verschillende pogingen ondernomen om de beschuldigingen van verraad te ontkrachten, maar faalde daarin. Freddie stierf op 20 maart 2023, na een serie hartaanvallen. Na zijn dood kwam de rechter in Engeland met de unieke beslissing dat zijn testament de komende zeventig jaar niet openbaar gemaakt mag worden. Dat gebeurde op verzoek van de personen die in het testament voorkwamen. Waarschijnlijk waren dat zijn zes kinderen, die bezorgd waren dat hun leven in gevaar zou komen als duidelijk werd dat zij in relatie stonden met 'Stakeknife'. 

Freddie Scappaticci's vrouw Sheila stierf in 2019, na een langdurige ziekte. Ze werd omschreven als een streng religieuze, devote katholiek. Sinds Freddie was ontmaskerd, leefden ze apart van elkaar. Achteraf stelt hij dat hij vanwege het ontluikende ziektebeeld van zijn vrouw in 1990 was gestopt met zijn activiteiten voor de IRA. Dat zou weleens kunnen kloppen. Want in 1993 neemt hij spontaan contact op met de Engelse pers, om ‘off the record’ beschuldigingen van moord te uiten aan hogere IRA-leden, die later tot de politieke tak van de IRA toetraden. Dat was Sinn Féin, de partij waarvan zijn vroegere gevangenismaat Gerry Adams de leider zou worden. Kennelijk had hij nog wat rekeningen te vereffenen. Vertegenwoordigers van de IRA hebben op hun beurt later verklaard dat Freddie Scappaticci wel degelijk 'Stakeknife' was. 

Tegen de 'nutting squad' van Freddie Scappaticci lopen inmiddels 16 aanklachten bij het Ierse hooggerechtshof. Daar is nog geen enkele veroordeling uit voortgekomen. Het zit de families hoog dat 'Scap' wist te ontkomen aan zijn straf. Want uiteindelijk bleek hij wel degelijk schuldig aan de aantijgingen die hij nog ontkende in dat kleine kamertje van zijn advocaat, in Belfast in 2003.