Bulldozers in het hiernamaals: Caïro's Stad der Doden vecht voor haar bestaan

Een vrouw in een gezichtssluier en lange zwarte jurk staat gebogen tussen het puin. Met een houten stok woelt ze door de brokstukken van beton, steen en stof. Wanneer we haar aanspreken en vragen wat er aan de hand is, slaakt ze een diepe zucht. Ze vertelt dat die ochtend een bulldozer haar huis heeft afgebroken. Zonder waarschuwing. Zonder uitleg. In een paar uur tijd is ze dakloos geworden. ‘Yarab,’ blijft ze herhalen, ‘Oh God’. als een mantra om zichzelf overeind te houden.

Ze wil eigenlijk niet met journalisten praten en ze wil al helemaal niet op de foto. Angst staat in haar ogen geschreven en ze staat op het punt in huilen uit te barsten. Het gebied rondom de Imam Shafi’i moskee ziet eruit alsof er juist een bombardement heeft plaatsgevonden. Overal ligt puin. Wat ooit een heilige en levendige plek was, is veranderd in een landschap van verwoesting. Dit is het resultaat van de volgende fase van een grootschalig stadsontwikkelingsproject en onderdeel van de ambitieuze visie van de huidige regering voor de toekomst van Caïro.

Meer dan een kerkhof

De plek waar we ons bevinden maakt deel uit van Al-Qarafa, beter bekend als ‘Stad van de Doden’. Deze uitgestrekte necropolis ligt net ten noorden van de historische stadsmuren van het oude islamitische centrum van Caïro. Het is een uitgestrekte verzameling begraafplaatsen met een lengte van ongeveer 6,5 kilometer. Maar Al-Qarafa is meer dan een kerkhof. Het is een stad binnen de stad, een plek waar leven en dood al eeuwenlang onlosmakelijk met elkaar verweven zijn.

Tussen de eenvoudige graven bevinden zich indrukwekkende tombes en mausolea van kaliefen, prinsessen, dichters en andere vooraanstaande families. Sommige graven dateren uit de vroeg-islamitische periode, meer dan veertien eeuwen geleden. Ze zijn rijk versierd met kalligrafie, geometrische patronen en houtsnijwerk, en vormen verfijnde kunstwerken van steen en hout. Niet voor niets staat de necropolis op de UNESCO-Werelderfgoedlijst als onderdeel van Historisch Caïro. 

Ik verhuisde in 2018 naar Caïro en woonde mijn eerste jaar op nog geen tien minuten afstand van de necropolis. Gefascineerd door de verhalen over mensen die tussen de graven leefden en door de schoonheid van de vele prachtige historische tombes en mausolea, ging ik er regelmatig heen. In tegenstelling tot het chaotische, lawaaierige Caïro daarbuiten, hing hier een opmerkelijke rust. 

De Stad van de Doden is een doolhof van smalle paden en grafcomplexen. Elk graf bestaat uit een huisje met daaronder twee grafkelders; mannen en vrouwen worden hier traditioneel gescheiden begraven. Met toestemming van de familie waartoe het graf behoort, mogen zij daar verblijven. In ruil voor onderdak onderhouden ze het familiegraf, houden zij het schoon en waken ze over de rust van de doden. Vaak ontvangen ze daarvoor ook een kleine vergoeding. Het is een wederzijds afhankelijk systeem dat al eeuwenlang bestaat.

De gids die ons rondleidt vertelt dat de Stad van de Doden altijd werd gedeeld met de levenden. Al vanaf het begin, rond 650 na Christus, woonden er grafdelvers, bewakers en islamitische geleerden die studeerden in de religieuze complexen die door sultans en machthebbers werden gebouwd. Welgestelde families lieten monumentale tombes oprichten voor hun overleden dierbaren en stelden werkers en hun gezinnen aan om deze gebouwen te onderhouden en beschermen.

Gedreven door armoede, plattelandsmigratie en een chronisch woningtekort vestigden zich in de loop van de twintigste eeuw steeds meer mensen in het kerkhof. In 1947 woonden er naar schatting 69.000 mensen. In 1986 was dat aantal gestegen naar ongeveer 180.000. Tegenwoordig weet niemand precies hoeveel mensen er leven, hoewel sommige bronnen spreken van wel meer dan een half miljoen bewoners.

De sfeer is die van een dorp: iedereen kent elkaar, kinderen spelen tussen de graven en ezelskarren delen de smalle paden met rouwstoeten

Al-Qarafa is daarmee een van de grootste islamitische begraafplaatsen ter wereld. Ook nemen de overledenen nog steeds toe, dagelijks worden er nog mensen begraven. Er zijn scholen voor kinderen, kleine winkeltjes voor de dagelijkse benodigdheden en zelfs cafés waar mannen thee drinken en shisha (waterpijp) roken in de schaduw van eeuwenoude mausolea. De sfeer is die van een dorp: iedereen kent elkaar, kinderen spelen tussen de graven en ezelskarren delen de smalle paden met rouwstoeten.

Enorm woningtekort

Caïro telt inmiddels ongeveer 22 miljoen inwoners. Met een groeipercentage van bijna twee procent komen er elk jaar zo’n 400 duizend mensen bij. Door de eeuwen heen groeide de stad organisch mee met de bevolking, zonder samenhangende stadsplanning. Het resultaat is een megastad die kampt met een enorm woningtekort, extreme verkeersdrukte en ernstige luchtvervuiling. Het huidige Caïro kan zijn inwoners nauwelijks nog aan. 

Om deze problemen het hoofd te bieden lanceerde de Egyptische overheid een ambitieuze programma: Egypt Vision 2030. Het doel is om Caïro en andere delen van Egypte te herstructureren en te moderniseren. In de hoofdstad wordt sinds enkele jaren het wegennetwerk grootschalig aangepakt, worden nieuwe woonwijken gebouwd en verrijst er zelfs een volledig nieuwe hoofdstad ten oosten van Caïro: de New Administrative Capital (NAC).  

Op papier klinken deze plannen allemaal zeer lovenswaardig. In praktijk gaan de plannen gepaard met grootschalige sloopwerkzaamheden en gedwongen uitzettingen. Zo werd de ringweg aan beide zijden verbreed, waarvoor duizenden flats en huizen werden gesloopt. Bewoners hadden geen inspraak over deze ontwikkelingen. Hetzelfde scenario speelt zich af in de Stad van de Doden. De necropolis ligt ingeklemd tussen twee hoofdwegen: Salah Salem Street en El-Nasr Road. In 2023 en 2024 werden beide wegen verbreed en met elkaar verbonden door nieuwe viaducten. Daarvoor moesten zowel de doden als de levenden wijken. 

De overblijfselen van generaties moeten halsoverkop uit de grafkelders worden gehaald en elders herbegraven. Van overleg met de families is geen sprake

Families kregen soms slechts enkele dagen van tevoren bericht dat hun familiegraf ontruimd moest worden. De overblijfselen van generaties moesten halsoverkop uit de grafkelders worden gehaald en elders herbegraven. Van inspraak of overleg met de getroffenen families was geen sprake. In Egypte wordt protest hard aangepakt; demonstraties eindigen meestal in arrestaties. Wel klonk er felle kritiek op sociale media en van erfgoeddeskundigen, zo hevig dat de overheid begin 2025 een pauze inlaste in de sloopwerkzaamheden. 

Wanneer ik onze gids aan het einde van de tour vraag hoe het nu zit met de sloop, zegt hij stellig: ‘Er wordt niet meer gesloopt, dat was een paar jaar geleden.’ Ook online lijkt het lange tijd stil. Totdat ik een bericht zie van Galila El Kadi, architectuurhistorica en auteur van het boek Architecture for the Dead. Zij deelde een foto van het gebied rond de Imam al-Shafi’i Moskee in het zuidelijke deel van de necropolis. De verwoesting is schokkend.

Samen met mijn tolk ga ik kijken. We stappen uit de taxi op een plek waar ik eerder foto’s maakte van twee moskeeën omringt door graven en puin. De moskeeën zijn verdwenen. Op dezelfde plek is nu een parkeerplaats voor minibussen. Verderop maken bulldozers dwars door de begraafplaats een brede strook vrij. Een herder die met een kudde geiten langsloopt, vertelt dat er een viaduct wordt aangelegd. Boven op een nabijgelegen flatgebouw breekt een bulldozer met hydraulische hamer verdieping voor verdieping af. Het ziet er nogal levensgevaarlijk uit. Dan kruisen we een rouwstoet. De mensen moeten snel aan de kant om een bulldozer door te laten. Het contrast is surrealistisch: de toekomst die het heden verdringt.

Dan ontmoeten we Mahmoud. Ik sprak hem al eens eerder tijdens een bezoek aan de necropolis. Hij houdt toezicht op een luxe mausoleum van een welgestelde familie. Mahmoud is 71 jaar, geboren en getogen in de Stad van de Doden. Hij komt uit een gezin met zes kinderen, van wie alleen zijn zus nog leeft. Hij is er zichtbaar blij mee  ons te zien en geeft ons een rondleiding door het huis bovenop het graf. Hij laat ons zijn verzameling oude familiefoto’s zien.

Aan alles kun je merken dat hij in het verleden leeft en het mausoleum oogt erg verwaarloosd. Wanneer ik hem vraag wat hij denkt dat er met de Stad van de Doden zal gebeuren betrekt zijn gezicht. ‘Ik denk dat er een ramp op handen is,’ zegt hij zacht. ‘Ze zijn eerst begonnen met het verbreden van de wegen en nu dringen ze het kerkhof binnen. Alles zal met de grond gelijk gemaakt worden.’ Hij zwijgt even en voegt dan toe: ‘De vader van de president El-Sisi ligt hier vlakbij begraven. Ik vraag me af wat er met zijn graf gaat gebeuren.”

De Egyptische overheid is uiterst gevoelig voor kritiek en negatief nieuws. Het online  verzet tegen het slopen van de historische graven, samen met de scherpe kritiek van UNESCO, dwong de regering eerder tot een tijdelijke pauze. UNESCO sprak in een verklaring haar ‘ernstige bezorgdheid’ uit over de aantasting van Al-Qarafa, een essentieel onderdeel van het werelderfgoed Historisch Caïro. 

Bulldozers

Maar telkens wanneer de onrust is bedaard, hervatten de autoriteiten de werkzaamheden. Zoals nu in het Imam al-Shafi‘i-gebied, waar nieuwe bruggen verrijzen. Commissies worden ingesteld om de archeologische vindplaatsen te beoordelen, maar uiteindelijk negeren de autoriteiten zowel de bezwaren als de aanbevelingen van deze commissies. De bulldozers keren terug en reduceren opnieuw een ​​cultureel rijk gebied, doordrenkt van geschiedenis, tot puin.

De meeste inwoners van Caïro zijn fel gekant tegen de vernietiging van hun cultureel erfgoed, maar openlijk protest is vrijwel onmogelijk

De benoeming van Khaled El-Enany, voormalig Egyptische minister van Toerisme en Oudheden, tot directeur van UNESCO in november 2025 leidde tot felle kritiek van internationale erfgoedorganisaties. Tijdens zijn ambtstermijn slaagde hij er niet in het Egyptische erfgoed adequaat te beschermen. Integendeel: hij gaf toestemming voor de sloop van delen van de Stad van de Doden en voor de bouw van toeristische infrastructuur nabij het Sint-Catharinaklooster in de Sinaï, die beide UNESCO-werelderfgoed locaties zijn. 

Hoewel de meeste inwoners van Caïro fel gekant zijn tegen de vernietiging van hun cultureel erfgoed, is openlijke protest vrijwel onmogelijk. Tegelijkertijd bestaat er het besef dat modernisering van de infrastructuur noodzakelijk is. De vraag alleen: tegen welke prijs?

Met de voortdurende bevolkingsgroei staat Caïro onder enorme druk. De toekomst van de Stad van de Doden oogt somber. Waarschijnlijk zullen enkele historische toptombes en mausolea gespaard blijven, waaronder mogelijk het graf van El-Sisi’s vader. Maar Al-Qarafa zoals we het nu bestaat, een unieke plek waar leven en dood al eeuwenlang samenkomen, dreigt langzaam te verdwijnen. Daarmee verdwijnt niet alleen een woonwijk, maar ook een onmisbaar onderdeel van het culturele en historische geheugen van Egypte.