Poetins oer-orthodoxe propagandisten: hij propageert, zij ontvoert kinderen

Hij slingert via zijn onlineplatform oer-orthodoxe Kremlinpropaganda de wereld in en zij deporteert Oekraïense kinderen vanuit bezet gebied naar Rusland: Konstantin Malofejev en Maria Lvova-Belova. Het zijn niet de bekendste namen binnen het Russische regime, maar sinds ze in 2024 in het huwelijksbootje stapten, zijn ze in toenemende mate het uithangbord voor Poetins Rusland waar alles draait om oorlog, traditionele familiewaarden en orthodoxie.

Een gesanctioneerde oligarch en een gezochte oorlogsmisdadiger annex kinderontvoerder beginnen een affaire, scheiden van hun partners en stappen een paar maanden later in het huwelijksbootje. Nee, het is niet het begin van een flauwe grap of de openingsscène van een slechte misdaadthriller. In september 2024 was het in Rusland bittere realiteit. Want hoewel het huwelijk tussen Konstantin Malofejev en Maria Lvova-Belova in eerste instantie niet voor het publieke oog is bedoeld, lekken de beelden van het Russische celebrityhuwelijk al vrij snel uit. 

Omkranst door een lichte mist van droogijs danst het bruidspaar in de najaarszon een tango onder een plafond dat volhangt met crèmekleurige bloemen. Zij draagt een witte tot de nek dichtgeknoopte bruidsjurk, hij een open wit overhemd met een zwart colbert eroverheen. Op de achtergrond klinkt de droevige melodie van de accordeon. Buiten turen de gasten door het boogvormige, met witte bloemen gedecoreerde prieel over het kunstmatige meer bij Deauville, een trouwlocatie voor de Russische elite met bijbehorend prijskaartje: Malofejev en Lvova-Belova betalen naar verluidt grofweg 250.000 dollar voor de mooiste dag van hun leven.

Voor het Kremlin is het huwelijk tussen de 51-jarige bruidegom en de 41-jarige bruid een match made in heaven. Malofejev is namelijk al jaren een fervent aanhanger van Vladimir Poetin en is als zelfverklaard monarchist, imperialist en oer-orthodoxe christen een officieuze ambassadeur van het traditioneel-conservatieve beleid van de Russische president. 

Kinderombudsvrouw

Op haar beurt is Lvova-Belova sinds oktober 2021 werkzaam als nationale kinderombudsvrouw en bekleedt zij in die functie de rol van moeder-overste binnen de hoogste kringen aan het Rode Plein in Moskou. Ze is de vleeswording van de traditionele familiewaarden die Poetin al jaren predikt. Samen vormt het echtpaar kortom het perfecte uithangbord voor de sociaal conservatieve agenda die het Kremlin naar buiten toe uitdraagt.

Samen vormt het echtpaar het perfecte uithangbord voor de sociaal conservatieve agenda die het Kremlin naar buiten toe uitdraagt

Maar hun huwelijk stond niet vanaf het eerste moment in de sterren geschreven. Integendeel. Nadat hij in de jaren negentig zijn rechtenstudie aan de staatsuniversiteit in Moskou afrondt, gaat Malofejev de zakenwereld in. Zoals wel meer snelle jongens in die tijd weet ook Malofejev te profiteren van de privatisering van staatsbedrijven na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991. Binnen de kortste keren vergaart hij een enorm vermogen door aandelen in de telecom-industrie te vergaren nadat de centraal geleide planeconomie van het communistische machtsblok plaatsmaakt voor het casinokapitalisme dat de jaren negentig in Rusland kenmerkt.

Tegelijkertijd ontwikkelt de jonge Malofejev een bovenmatige interesse in Russisch nationalisme, het orthodoxe christendom en het imperialistische verleden van Rusland. Hij komt in aanraking met de denkbeelden van Aleksandr Doegin, een vooraanstaand, oerconservatief en reactionair filosoof die, zeker in de beginjaren van Poetins heerschappij, geldt als een van de belangrijkste ideologen binnen het Kremlin. De leer van Doegin doet Malofejev al snel het idee van de Roesskiy mir (de Russische wereld) omarmen, een visie waarbinnen Ruslands lotsbestemming neerkomt op de herovering van alle gebieden die ooit bij de Sovjet-Unie en het Russische tsarenrijk hoorden. De wederopbouw van het gevallen imperium wordt Malofejevs evangelie.

In het verlengde daarvan groeit hij uit tot een overtuigd monarchist met de wens om het Russische keizerrijk te herstellen. Aan het hoofd van zo’n nieuw Russisch imperium staat wat hem betreft een absolute, door God gezonden monarch die in zijn eentje leidinggeeft aan een maatschappij waar christelijk-orthodoxe normen en waarden het leven dicteren en elke vorm van perverse, decadente en liberale waarden uit het Westen worden uitgebannen. Het levert hem – in combinatie met zijn vermogen dat op honderden miljoenen dollars wordt geschat – in Rusland al snel de bijnaam ‘de orthodoxe oligarch’ op.

Financier van milities

En hij doet die officieuze titel eer aan. Want Malofejev praat niet alleen over zijn overtuigingen, hij handelt er ook naar. Verschillende journalistieke onderzoeken wijzen in de loop der jaren uit dat hij de pro-Russische, separatistische milities in Oost-Oekraïne financierde die daar sinds 2014 – met de steun van het Kremlin – al een afscheidingsoorlog tegen de regering in Kyiv voeren. Hoe dicht hij bij het vuur zit, blijkt wel uit het feit dat twee van zijn ex-werknemers hoog in de boom zaten in de zelfverklaarde volksrepubliek Donetsk die de rebellen in 2014 in Oost-Oekraïne uitroepen. Onder hen is Igor Girkin, die enige tijd opperbevelhebber en minister van Defensie is in de afvallige regio. Diezelfde Girkin wordt in 2022 door een Nederlandse rechtbank bij verstek veroordeeld tot levenslang voor zijn betrokkenheid bij het neerhalen van vlucht MH17 in 2014.

Door zijn connecties met de rebellen in Oost-Oekraïne belandt Malofejev in juli 2014 op de sanctielijst van de Verenigde Staten en de Europese Unie. Washington en Brussel achten het bewezen dat hij financiële en materiële steun leverde aan de milities in de Oost-Oekraïense Donbas-regio. Het kan Malofejev zelf weinig deren en hij gaat vrolijk door met het doordrukken van zijn agenda. In 2015 richt hij Tsargrad op, een mediaplatform dat volgens de eigen website dient als ‘stem van de Russisch-orthodoxe meerderheid’.

Naast een nieuwssite heeft Tsargrad ook een eigen online-tv-station dat met regelmaat controversiële items uitzendt. Zo slingert het platform in 2017 een video het digitale domein in waarin de organisatie Russische homoseksuelen aanbiedt om op haar kosten met een enkele vliegreis Rusland te verlaten. Opgeruimd staat netjes, zo klinkt het. Net zo goed richt het medium zich meer dan eens op abortuswetgeving in het Westen die het toeschrijft aan het werk van ‘satanisten’ die ‘de moord van kinderen goedkeuren, steunen en faciliteren’.

Destijds is Tsargrad nog een tamelijk marginaal platform in het Russische medialandschap, maar sinds het begin van de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 rijst de ster van het medium en groeit het online-bereik enorm. Inmiddels telt het Telegramkanaal van de zender ruim 375.000 abonnees en ook Malofejevs persoonlijke kanaal op de berichtenservice heeft onderhand meer dan 1,3 miljoen volgers. Op de site van Tsargrad verschijnt ook met enige regelmaat een boodschap van de eigenaar bij wijze van hoofdredactioneel commentaar.

Zo luidt het bericht op 11 januari dit jaar: ‘Nu moet Rusland zijn keuze maken. Of we erkennen de macht van het valse Amerikaanse imperium over onszelf en de hele wereld, knielen neer en kijken zwijgend toe hoe de wetteloosheid regeert, hoe de gedoemde wereld afdaalt naar de hel, naar de triomf van de antichrist. Of we herinneren ons eindelijk dat wij het Derde Rome zijn, het ware, door God gegeven rijk. En dan weten we wat ons te doen staat. Winnen. Want niets is belangrijker dan deze wereld te behoeden voor de triomf van schaamteloos, openlijk kwaad. Dit is al eeuwenlang de missie van het ware Russische keizerrijk, sinds het begin der tijden.’

Het mini-essay toont wel hoezeer Malofejev zichzelf ziet als vaandeldrager van het te herbouwen Russische imperium. Een raszuivere Russisch patriot met religieus-fanatische overtuigingen. Een wereldbeeld dat zich sinds de oorlog in Oekraïne niet meer in de marges van de Russische politiek en samenleving afspeelt, maar juist in het centrum van het publieke debat. Door Poetins inval in het buurland is Malofejev plots mainstream geworden en is hij naar het centrum van de macht gekatapulteerd. De oorlog is een katalysator voor zijn zelfvertrouwen én machtspositie.

Oogappel

Een positie die sinds zijn huwelijk met Maria Lvova-Belova alleen maar sterker is geworden. Want sinds de oorlog geldt Lvova-Belova als een van Poetins oogappels. De veertiger is als kinderombudsvrouw een van de apostelen die het evangelie over traditionele familiewaarden namens het Kremlin predikt. Niet voor niets is de hoogblonde, popperige Lvova-Belova dikwijls aan Poetins zijde te vinden tijdens publieke evenementen voor het oog van de camera. Haar kuise, keurige voorkomen dient op de president af te stralen en ook zijn veronderstelde imago als traditionele familieman te versterken.

In het verlengde daarvan leest de biografie van Lvova-Belova als een puriteinse utopie. Geboren in 1984 groeit ze op in een grote familie in de stad Penza, op grofweg 500 kilometer ten zuidwesten van Moskou. Al op de middelbare school heeft ze een bovengemiddelde interesse voor het geloof en de kerk. Ze zingt in een koor, speelt gitaar en volgt een opleiding tot dirigent. Maar haar vervolgstudie aan de kunstacademie breekt ze af nadat ze op haar negentiende voor het eerst in het huwelijksbootje stapt met een man die later een orthodoxe priester wordt. In totaal krijgt het stel vijf eigen kinderen, adopteren ze nog eens vijf anderen en hebben ze als pleegouders de voogdij over dertien (!) kinderen.

Het sluit naadloos aan op de roeping die Lvova-Belova in haar twintiger jaren lijkt te vinden. Via liefdadigheidsinstellingen zet ze zich in voor weeskinderen en kinderen met een beperking. Later, in 2019, wordt ze lid van regeringspartij Verenigd Rusland en belandt ze in het Russische parlement. Tegen die tijd is haar imago als de Russische, 21ste-eeuwse versie van moderne Moeder Teresa al compleet. Het levert haar in oktober 2021 de functie van nationale kinderombudsvrouw op, een positie die in Poetins Rusland het nodige aanzien met zich meedraagt. In de ogen van het Kremlin is ze de voorbeeldmoeder bij uitstek, de personificatie van Moeder Rusland zelf. De ideale pr-persoon om Rusland als baken van orthodoxie en traditie in de wereldetalage te zetten.

Maar elk huisje heeft zijn kruisje. Zo ook dat van de smetteloze Lvova-Belova. Op het moment dat ze de functie van kinderombudsvrouw krijgt toebedeeld, is ze per slot van rekening nog getrouwd met haar eerste man Pavel Kogelman die een carrière in de ICT achter zich liet om zich als priester volledig aan het geloof te wijden. Op papier is het een perfecte match, temeer gezien het imago van Lvova-Belova als heilige Maria en toegewijd christen.

Hand in hand 

Totdat er in juli 2024 een video opduikt in de Russische tabloidmedia. Op de beelden is te zien hoe de Russische moeder-overste tijdens een religieus evenement in de Centraal-Russische stad Jekaterinenburg hand in hand loopt met, inderdaad, Konstantin Malofejev, die tegen die tijd – tegen zijn eigen principes rondom het huwelijk in – al gescheiden is van zijn eerste vrouw.

Het is voer voor de geruchtenmachine in Rusland. Diverse media spreken al snel van een uiterst onorthodoxe romance. Een affaire tussen twee boegbeelden van het orthodoxe christendom en haar traditioneel-conservatieve waarden. Maar al snel blijken die principes niet in beton gegoten of toch in ieder geval niet op hen van toepassing. Kennelijk mogen zelfs de posterboy en -girl van Poetins conservatieve, antiwesterse bastion vol moraalridders een scheve schaats rijden en in het heetst van de strijd hun normen en waarden even laten varen. Het zijn net mensen.

Evenwel is het een pr-probleem waar Poetin vermoedelijk niet heel erg blij mee is. Zeker aangezien 2024, het jaar waarin de affaire en het latere huwelijk tussen Lvova-Belova en Malofejev zich voltrekken, door het Kremlin wordt uitgeroepen tot het ‘jaar van de familie’. Toch blijft de verwachte controverse, op wat gemor op conservatieve socialemediakanalen na, grotendeels uit. Sterker, de ophef verdwijnt als sneeuw voor de zon zodra het koppel de belangrijkst denkbare zegen krijgt van Dmitri Peskov, Poetins persoonlijke woordvoerder: ‘We wensen Maria Aleksejevna al het geluk van de wereld in haar persoonlijke leven.’ 

Daarmee is de kous af. Vermoedelijk komen de machthebbers in Moskou tot de conclusie dat ze van de nood ook een deugd kunnen maken. Want: naast hun gedeelde – en niet altijd even consequente – geloof in de orthodoxie delen de tortelduifjes ook nog een andere passie: de oorlog in Oekraïne. 

En dat is nog zacht uitgedrukt. De affaire tussen de oligarch en de politica krijgt namelijk gestalte in de door Rusland bezette Oekraïens regio’s Zaporizja, Donetsk en Luhansk. Beiden zijn begin 2023 betrokken bij de lancering en uitvoering van een ‘liefdadigheidsproject’ in Oost- en Zuid-Oekraïne waarbij ze weeskinderen in de regio naar eigen zeggen ‘helpen’ om via sociaal-maatschappelijke initiatieven uit de oorlogsellende te ontsnappen. Het project met de naam Happy Childhood stelt het als zijn missie dat ‘een kind geen wees kan zijn zolang er nog minstens één Russische volwassene leeft’. Het is daar en dan, een klein jaar na de Russische inval van Oekraïne en in een gebied dat Rusland onder leiding van hun gezamenlijke patroon met geweld in handen kreeg, dat de vonk tussen Malofejev en Lvova-Belova overslaat.

Maria neemt een ‘adoptiekind’ in huis die in werkelijkheid wordt ontvoerd uit de Oekraïense havenstad Marioepol

Het is veelzeggend over het kersverse koppel dat hun kalverliefde nota bene op kruipafstand van de loopgraven ontspringt. Beiden gelden sinds het begin van de oorlog namelijk als cheerleaders van het eerste uur van het geweld dat Poetin over Oekraïne uitstort. Zo werpt Lvova-Belova zich sinds het begin van de oorlog op als ‘redder’ van (wees)kinderen die door het oorlogsgeweld zijn getroffen. In het verlengde daarvan meent ze in haar rol als kinderombudsvrouw bezig te zijn met een ‘humanitaire missie’ door Oekraïense kinderen uit bezet gebied bij hun ouders of verzorgers weg te trekken en ze vervolgens in Rusland onder te brengen bij pleeggezinnen. Zelf neemt ze ook een ‘adoptiekind’ in huis, een jongetje dat luistert naar de naam Filip die in werkelijkheid wordt ontvoerd uit de Oekraïense havenstad Marioepol.

Oorlogsmisdaad

En hoewel Lvova-Belova haar acties zelf graag verkoopt als een humanitaire ‘evacuatie’ oordeelt het Internationaal Strafhof in Den Haag in maart 2023 dat het mogelijk om een oorlogsmisdaad gaat. Reden genoeg voor het instituut om een arrestatiebevel tegen haar en president Poetin uit te vaardigen vanwege de illegale deportatie van tienduizenden Oekraïense kinderen. Volgens Kyiv gaat het om minstens 20.000 minderjarigen. Peuters, kleuters, tieners en pubers die in pleeggezinnen in Rusland belanden, waar ze via het onderwijs en hun Russische pleegouders langzaam maar zeker worden ‘gerussificeerd’ om zo hun Oekraïense identiteit uit te wissen.

Juist omdat Moskou, met Lvova-Belova voorop, de deportatie van deze kinderen niet als oorlogsmisdaad, maar als humanitaire deugd en grootschalige reddingsoperatie ziet, steekt het Kremlin de praktijk ook niet onder stoelen of banken. Integendeel, vanaf het moment dat Poetin in mei 2022 een presidentieel decreet uitvaardigde, is het voor Russische ouders eenvoudiger om versneld Oekraïense kinderen te ‘adopteren’ en kunnen minderjarigen gemakkelijker een Russisch paspoort krijgen.

Het is een proces dat Lvova-Belova op haar eigen Telegramkanaal volop etaleert. Met enige regelmaat zijn er foto’s en video’s van de kinderombudsvrouw te zien waarop ze gedeporteerde kinderen in de armen sluit, overlaadt met cadeaus of een warm welkom heet op het vliegveld. Op 29 januari dit jaar doet ze bijvoorbeeld nog een uitgebreid foto- en videoverslag van een opvangcentrum voor kinderen met een beperking in Melitopol, een stad in het zuidoosten van Oekraïne die sinds maart 2022 wordt bezet door de Russen. Over die militaire annexatie rept Lvova-Belova vanzelfsprekend met geen woord. Wel schrijft ze bij het bericht dat de school met dank aan een subsidieprogramma dat via haar zelf loopt wordt gefinancierd. 

Net zo goed legt de kinderombudsvrouw in de staatsmedia en op haar Telegramkanaal zonder gêne uit hoe het deportatieproces precies in zijn werk gaat. Oekraïense kinderen arriveren vanuit bezet gebied op een van de drie centrale opvanglocaties in Rusland. In deze ‘rehabilitatiecentra’ vindt de eerste culturele ‘assimilatie’ plaats. Kinderen krijgen er ‘dagelijkse lessen in Russische taal en geschiedenis’ om vervolgens onder te worden gebracht in weeshuizen of pleeggezinnen. 

Ter illustratie gebruikt Lvova-Belova in haar publieke uitingen doorgaans graag het voorbeeld van haar eigen adoptiezoon Filip, het gedeporteerde jongetje uit Marioepol. Toen de tiener bij haar modelgezin introk, vertoonde hij in eerste instantie ‘negatief’ gedrag, zo vertelt ze graag. Hij zong het Oekraïense volkslied, beledigde president Poetin en praatte veel over hoe hij vroeger pro-Oekraïense protesten bijwoonde. Maar zoals het een goede moeder-overste en verdachte van oorlogsmisdaden betaamt, wist ze het gedrag van het jochie te draaien. Inmiddels is de negatieve houding van de tiener verdwenen en is hij een ‘echte Russische patriot’.

Pragmatische verhouding

Net zoals zijn kersverse stiefvader, zo hoor je haar denken telkens wanneer ze de anekdote van stal haalt. Niet voor niets geeft Malofejev op de ‘integratiekampen’ voor gedeporteerde kinderen van Lvova-Belova zo nu en dan les over ‘traditionele familiewaarden’. Want naast een romantische relatie lijkt het huwelijk tussen de orthodoxe oligarch en de gezochte oorlogscrimineel van de buitenkant toch ook vooral op een pragmatische verhouding die zowel hem als haar dichter bij de macht brengt en hun positie binnen de Russische elite verstevigt. 

De gesanctioneerde oligarch en de gezochte oorlogsmisdadiger annex kinderontvoerder die een affaire begonnen, van hun partners scheidden en een paar maanden later in het huwelijksbootje stapten. Het is allerminst het begin van een flauwe mop en ook niet de openingsscène van een slechte misdaadthriller. Eerder is het een verstandshuwelijk dat als geen ander de tijdsgeest van het moderne Rusland onder Vladimir Poetin illustreert. Een politiek-maatschappelijke realiteit waarin de orwelliaanse logica geldt dat oorlog vrede is, vrijheid slavernij en onwetendheid kracht. En waarin de deportatie van ontelbare kinderen gelijkstaat aan een humanitaire daad.

‘Rusland vecht niet met het Oekraïense volk, niet eens met Oekraïne zelf, maar met de gehele westerse minderheid. Met het gehele NAVO-blok’

Of zoals Malofejev het parallelle universum waarin hij en zijn vrouw zich voortbewegen onlangs onder woorden bracht tijdens een groot congres voor antiglobalisten in zijn geboorteland: ‘Rusland vecht niet met het Oekraïense volk, niet eens met Oekraïne zelf, maar met de gehele westerse minderheid. Met het gehele NAVO-blok. Zodat u allemaal, de volkeren van verschillende continenten hun vrijheid kunnen terugwinnen, kunnen vergeten en de bladzijde van dit westerse kolonialisme kunnen omslaan.’ Daarom, zo concludeerde hij, ‘moeten we blijven vechten tegen dit sodom en gomorra’