Psycholoog Vittorio Busato: 'Met tbs'ers kun je een band opbouwen'

Voor verkrachtingen, geweldsdelicten en zedendelicten leggen Nederlandse rechters steeds vaker tbs op. Die maatregel moet de maatschappij beschermen tegen psychisch gestoorde misdadigers. Maar in de elf tbs-klinieken die Nederland telt, krijgen buitenstaanders zelden toegang. De Amsterdamse psycholoog/schrijver Vittorio Busato kreeg die bij hoge uitzondering wél. ‘De gevangenis is een jungle, maar tbs is net zo vreselijk.’

‘Goedemorgen, Frans! Beetje goed geslapen? Ik heb thee voor je. En ik heb ook een paar sjekkies voor je gedraaid. Ben je rustig? Kom je zelf naar buiten? Of moeten we je boeien?’ Het is maandagochtend, net na half negen, en de Amsterdamse psycholoog/schrijver Vittorio Busato is aanwezig in tbs-kliniek de Kijvelanden in Poortugaal. Dat is bijzonder: Busato heeft met de kliniek afgesproken dat hij als fly on the wall aanwezig mag zijn voor een boek dat hij aan het schrijven is: De mini-maatschappij, in en over tbs.

Aan die afspraak zitten regels vast. Frans heet geen Frans in het boek dat hij aan het schrijven is, en dat sinds vorige maand in de winkels ligt. En dat niet alleen: ook het delict waar hij voor is veroordeeld blijft geheim. Wat we wél weten van Frans, en wat Busato zich ook realiseert als hij oog in oog met hem komt te staan, is dat dit delict geen klein vergrijp zal zijn geweest. Tbs wordt opgelegd bij celstraffen van 4 jaar en meer.

Die ochtend maakt Busato mee hoe verpleegkundige Anouk door het luikje kijkt van de separeerruimte waarin Frans het weekend heeft doorgebracht. Daar zat hij niet voor niks. ‘Twee maanden geleden kwam Frans hier in de kliniek aan en afgelopen week raakte hij steeds psychotischer,’ krijgt Busato te horen. ‘Hij sloeg wartaal uit, schreeuwde en vloekte, masturbeerde ostentatief,’ noteert hij na afloop in zijn boek. ‘Tot diep in de nacht maakte hij lawaai op zijn kamer. Niet alleen voor zichzelf, ook voor medepatiënten en personeel vormde hij een te groot gevaar.’

De separeer

Daarom heeft hij een weekeinde in ‘de separeer’ gezeten. Met permanent cameratoezicht. En nu staat begeleider Anouk door het luikje te kijken met Busato vlak achter zich. Gewaarschuwde mensen tellen voor twee. ‘Prima geslapen, hoor,’ antwoordt Frans. ‘Ik ben rustig. Jullie hoeven me niet te boeien.’

Dan opent Anouk de deur, schrijft Busato. Even later komt Frans in een blauwe scheurjurk naar buiten. Een scheurjurk is het stuk kleding dat de patiënten die in de separeer komen te zitten aan moeten trekken ter zelfbescherming. ‘Frans kijkt schichtig de gang in, zijn haar zit in de war, hij ziet er ongewassen uit,’ schrijft Busato. ‘Anouk geeft hem zijn medicatie en checkt of hij die doorslikt.’

Drie extra medewerkers, twee vrouwen en een mannelijke collega die zo mee kan doen aan De sterkste man van Nederland, kijken toe. ‘Samen schuifelen Anouk en Frans daarna naar de binnentuin. Het is aangenaam weer, de lucht is blauw,’ noteert Busato. ‘Op een bankje rookt Frans amechtig drie sjekkies en drinkt zijn thee. Hij beantwoordt wat algemene vragen ter inschatting van zijn psychische toestand. Met Anouk loopt hij een paar rondjes. Als hij op een ander bankje wijdbeens een nieuw sjekkie rookt, is zijn klokkenspel zichtbaar. Hij slaat zijn benen over elkaar als hij daarop wordt aangesproken, te schamen lijkt hij zich niet.’

Na dertig minuten zit het er buiten op. Frans wordt teruggebracht naar de separeer. ‘Terwijl Anouk de kleine, mintgroene ruimte met alleen een matras op de grond en in de hoek een ijzeren toilet (dat een medewerker van buiten doortrekt) snel en efficiënt schoonboent, neemt Frans een douche.’

‘Zo, Frans, je ziet er weer fris uit,’ zegt Anouk. ‘Hou je taai, we zien je straks weer.’

Werknemer Anouk, om veiligheidsredenen vermeld zonder achternaam en met fictieve voornaam, is in de Kijvelanden een van de groepsbegeleiders. In deze kliniek zitten zo’n 120 patiënten. Het zijn tbs’ers met bijvoorbeeld bipolaire stoornissen, psychoses en schizofrenie. Naar buiten toe zijn personeelsleden als Anouk terughoudend over het werk dat zij hier doen, ontdekt Busato als hij op dag één van zijn verblijf met een andere begeleider, Lisa, praat. ‘Best lastig, want ik ben een flapuit. Maar de maatschappelijke vooroordelen tegen tbs zijn niet leuk om te horen,’ zegt ze. ‘Iemand vroeg eens waarom ik niet gewoon gif in het eten van patiënten doe. Alsof hier allemaal monsters zitten!’

‘Iemand vroeg eens waarom ik niet gewoon gif in het eten van patiënten doe. Alsof hier allemaal monsters zitten!’

Niet alleen met Frans is het vandaag alle hens aan dek. ‘Aan een andere tafel schold Bert een medepatiënt uit die twee soorten beleg op zijn brood heeft gedaan,’ schrijft Busato. ‘Zelf was hij daarop eerder aangesproken. Boos vanwege die inconsequentie gooide hij zijn bord op de grond. Anouk stuurde hem voor een time-out naar zijn kamer. Toen ze Bert na een half uur opzocht in zijn kamer erkende hij dat de manier waarop hij reageerde ‘niet oké’ was.’

Extreem gevaarlijk

De mini-maatschappij, in en over tbs heet het boek waarin Busato onthullend beschrijft hoe het er in tbs-klinieken in Nederland aan toegaat. In de kliniek waar hij op dag één op bezoek is, worden de patiënten verspreid over elf afdelingen. ‘Patiënten met een antisociale of narcistische persoonlijkheidsstoornis en psychopathie verblijven meestal op sociaal-therapeutische afdelingen met wat meer eigen verantwoordelijkheid en vrijheden,’ doet Busato uit de doeken. ‘Er zijn hier ook afdelingen voor patiënten met een lichte verstandelijke beperking. En voor de extreem gevaarlijke patiënten is een aparte afdeling met eigen veiligheidsregime. Zij mogen niet onbegeleid in de kliniek rondlopen.’

Al deze patiënten zijn eerder voor zware misdrijven veroordeeld in de rechtbank. Vaak in zaken die uitgebreid de media hebben gehaald. Er zitten moordenaars tussen, bedreigers, pedoseksuelen. ‘Volgens het Wetboek van Strafrecht kan een rechter tbs opleggen bij een misdrijf waarop minimaal 4 jaar gevangenisstraf staat,’ vertelt Busato enige tijd na zijn bezoek aan deze kliniek, als het boek net is verschenen. ‘Minimaal 4 jaar celstraf krijg je bijvoorbeeld voor poging tot moord of doodslag, voor brandstichting, voor ernstige mishandeling en bedreiging, voor zedendelicten als verkrachting en pedoseksualiteit.’

Maar niet iedere dader krijgt tbs opgelegd, legt hij uit. De ouders van het pleegmeisje in Vlaardingen niet. De schutter in Erasmus MC niet. ‘De relatie tussen een delict en een stoornis moet kunnen worden aangetoond. Door een psychiatrische aandoening moet het delict niet of niet volledig kunnen worden toegerekend aan iemand.’

Bij wie dat het geval is, wordt de tbs-maatregel opgelegd. Wat niet iedereen weet, zegt Busato, is dat er drie door een rechter op te leggen varianten zijn. Variant 1 is tbs met voorwaarden, waarbij de patiënt bijvoorbeeld verplicht medicijnen moet slikken. Variant 2 is tbs met bevel tot dwangverpleging. Dan wordt de patiënt verplicht opgenomen in een gesloten tbs-kliniek. Variant drie is de zogeheten gemaximeerde tbs. Die duurt maximaal 4 jaar. Die vorm van tbs is bestemd voor daders van misdrijven waar de lichamelijke integriteit niet bij aan de orde is geweest. Afpersing, bijvoorbeeld. En bedreiging.

Gemiddeld zijn tbs’ers 44 jaar oud, schrijft Busato, 5 procent is vrouw. Met klusjes als bloemschikken en houtbewerking verdienen tbs’ers maximaal 270 euro per maand in de kliniek. Van het Rijk krijgt een tbs’er iedere maand 76 euro zakgeld. Vaak gaat het in de media over de kosten. Een tbs-behandeling duurt gemiddeld 8,7 jaar en kost 465 euro per dag per patiënt. De plekken zijn schaars. In 2023 waren er 1614 tbs’ers opgenomen, maar in de gevangenis wachten op dit moment krap tweehonderd veroordeelden op hun plaatsing en dus de start van het behandeltraject.

‘Het eerste doel van tbs is veiligheid,’ vertelt Busato. ‘De tbs-klinieken proberen mensen voor te bereiden op een veilige terugkeer naar de maatschappij. Meestal wonen er twaalf tot veertien mensen op één afdeling. Allemaal hebben ze een eigen kamer, de woonkamer is gemeenschappelijk. Voor zover het gaat, moeten tbs’ers bijvoorbeeld ook zelf zien te koken. Ik associeer het nu ik er geweest ben een beetje met studentenhuizen, in een tbs-kliniek wordt zo een veilige sfeer gecreëerd. Mensen die zichzelf zo weer kunnen verbeteren, kunnen zich op zo’n plek echt ontplooien.’

‘Dat uitschelden gaat aan je vreten. Sommige tbs’ers vertonen ook manipulatief gedrag, die voelen dat aan. Die proberen onder je huid te kruipen’

Samen tv kijken

In een van de klinieken die Busato beschrijft, is een winkel, een kerk en een bibliotheek. Er zijn lokalen voor handvaardigheid, mime, toneel en muziek. Na de maaltijd kijken de patiënten samen televisie. Wie daar geen zin in heeft, gaat lezen, een spelletje spelen of nog wat sporten. Kyra gaat nog even naar de leefgroep van Frenk, op wie ze verliefd raakte en met wie ze trouwde in de kliniek, schrijft Busato ook. ‘We hebben alles zelf geregeld,’ zegt Kyra. ‘De ambtenaar van de burgerlijke stand is hierheen gekomen. Een paar patiënten zijn getuigen geweest. Nu mogen we gelukkig wat meer bij elkaar zijn.’

Ook dat is een voorbeeld van leren samenleven, zegt Busato die de tbs-klinieken typeert als mini-maatschappijen. ‘Samen verantwoordelijkheid nemen. Elkaar ook kunnen en durven corrigeren. Het gebeurt ook weleens dat een behandelaar of sociotherapeut wordt aangevallen door iemand van de groep en dat de anderen van de groep dan die therapeut helpen.’

Maar onheil ligt altijd op de loer. Meer dan soms komen de therapeuten verbaal in de vuurlinie te liggen. ‘Ik toon geen agressie meer zoals vroeger,’ hoort Busato op een dag in een tbs-kliniek ene Boris boos worden. ‘Jullie behandelen me als een klein kind, ik voel me vernederd. Ik vertik het met jullie samen te werken. Hoe kan ik jullie vertrouwen geven als ik dat vertrouwen zelf niet krijg? Mijn vertrouwen is in mijn leven zo vaak misbruikt. Natuurlijk heb ik net als ieder mens soms een stok achter de deur nodig, maar deze voelt als een ploertendoder.’

Het boek De mini-maatschappij, in en over tbs van de Amsterdamse psycholoog Vittorio Busato is uitgegeven door Uitgeverij De Kring en nu verkrijgbaar.