Bart Nijman: 'Een overheid die meer documenten produceert dan ambtenaren kunnen lezen, bestaat alleen bij de gratie van zichzelf'

Vierenzestig miljoen documenten. Zoveel bestanden zaten in een ‘vergeten’ datakluis bij de Belastingdienst. Acuut probleem is dat daarom onderzoekscommissies – zoals die van de toeslagenaffaire – niet over alle informatie beschikten die ze nodig hadden voor hun rapporten. Bij mij roept het vooral de vraag op: VIER EN ZES TIG MIL JOEN DOCUMENTEN!?

Oké, dat is geen vraag, maar een bijna wanhopige exclamatie van panisch onbegrip. Alleen al het idee dat er één onderdeel van één departement bestaat dat zo ontiegelijk veel documenten niet paraat heeft, maar ergens in een ‘vergeten’ mapje van een staatsserver heeft staan, roept een benauwdheid op over hoe deze overheid überhaupt nog kan functioneren, of functioneel te noemen is.

Los van de vraag of er misschien stiekem toch een beetje bewust gezorgd is dat die ‘kluis’ in 2019 apart werd gezet om onderzoek naar misstanden te dwarsbomen, wat voor staatsmachine heb je in vredesnaam opgetuigd als er zoveel documenten gestencild moeten worden om de boel draaiende te houden? Wat wil je van burgers weten, hoeveel bewaar je daarvan en vooral: wie moet (of kan) dat allemaal bijhouden, lezen en verwerken?

Dat er meer rapporten geschreven worden dan er mensen zijn die ze kunnen lezen, dat weet ik wel. Dien een Woo-verzoek in om overheidsdocumenten op te vragen over om het even welk onderwerp, en je krijgt – behalve paniekerige reacties van ambtenaren die ‘de zoekslag te breed vinden’ en verzoeken om ‘tot verdere precisering te komen – uiteindelijk altijd een pak documenten waarbij je van 90 procent ongezien kunt vaststellen dat het pure werkverschaffing, tijdsverspilling en wichtigmacherei is. 

Ambtenaren sturen vooral ontiegelijk veel mails met notities ter voorbereiding van meetings die ze op een later moment willen plannen. In die zin is het niet gek dat er miljoenen ‘documenten’ ontstaan. Maar dat de Belastingdienst kennelijk 64 miljoen inhoudelijke paperassen in een verborgen folder op de Rijksoverheids-desktop heeft staan, is toch van een onbegrijpelijke hoeveelheid? Dat zijn vier papieren per Nederlander. 

Als je alleen al die geheime map wilt verwerken, heb je iedere Nederlander die kan lezen minstens een uur nodig. Je snapt wel dat de zzp’ers die extern worden ingehuurd om het toeslagenschandaal ‘op te lossen’ jaarlijks twee ton de neus aan uurtjes-factuurtjes kunnen declareren: er is altijd nog wel een nieuw document te onderzoeken! Nu deze kluis ontdekt is, zit er ook maar één ding op: nog eens tienduizend extra ambtenaren aannemen om dit uit te zoeken.

Zonder gekheid, een overheid die meer documenten produceert dan ambtenaren kunnen lezen, bestaat toch alleen nog bij de gratie van zichzelf, en de overtuiging dat zijn eigen bestaan van het hoogste belang is? De overheid is een monster geworden – stop hem in een kluis en gooi de sleutel weg!