Leon Verdonschot: 'Extinction Rebellion graaft eigen graf'

In 2018 mochten we kennis maken met een actiegroep die Greenpeace deed verbleken tot een brave corporate club: Extinction Rebellion. Maar XR is inmiddels van het padje af, en dit is waarom. 

1. Gelijke monniken, gelijke kappen

In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewde ik in 2023 voor Nieuwe Revu landelijke lijsttrekkers. Eén ervan was Frans Timmermans. Toen nog de leider van de partij die toen nog GroenLinks-PvdA heette, toen nog een kandidaat voor het premierschap. Ik vroeg hem: ‘Wat overheerst bij u bij Extinction Rebellion: de sympathie voor hun standpunten en het delen van hun zorgen, of de reserves bij hun actiemethoden?’ Daarop antwoordde de leider van een van de grootste partijen in ons parlement: ‘Noem mij één grote maatschappelijke verandering die niet gepaard is gegaan met protesten. Natuurlijk, het zijn niet mijn methoden, maar het feit dat je via maatschappelijke actie bijdraagt aan maatschappelijke verandering, kan ik niemand ontzeggen. Als we dat accepteren van boeren moeten we dat ook accepteren van deze jongeren. En natuurlijk is het vervelend dat mensen van de straat moeten worden gesleept, maar ze gebruiken geen geweld, hebben niemand bedreigd. Dus gelijke monniken, gelijke kappen. Het mag niet zo zijn dat je meer mag omdat je een dikke trekker hebt.’

Ik vraag me af of de goodwill van Extinction Rebellion nu, drie jaar later, nog steeds zo groot is. Ik denk van niet. En daaraan zijn ze zelf schuldig.

2. Mediageniek gezicht 

Ze hebben al zo vaak het (internationale) nieuws gehaald, dat je bijna zo vergeten dat Extinction Rebellion (XR) nog helemaal niet zo lang bestaat: pas sinds 2018.

Wat je ook bijna zou vergeten, gezien hun weinig academische aanpak: het startschot tot de beweging was het moment waarop een grote groep academici een oproep tot actie voor het klimaat ondertekende. De Nederlandse tak van XR ontstond meteen in datzelfde jaar. De eerste acties waren ‘die-ins’, waarbij de activisten onder het motto ‘Stop killing our future’ voor dood gingen liggen, op onder meer Station Zuid in Amsterdam en in het Utrechtse winkelcentrum Hoog Catharijne.

Wat je ook bijna zou vergeten: de eerste jaren wist XR wel degelijk de aandacht te vestigen op problemen die onderbelicht waren. Zo voerden ze in het begin van dit decennium met street raves actie om aandacht te vragen voor greenwashing door winkelketens, die zich veel groener voordeden dan ze waren. 

En wat je ook bijna zou vergeten: ze wisten vaak hun acties te koppelen aan een bredere volksbeweging. Een van de beste voorbeelden was hun actie tegen de komst van een energieslurpend hyperscale datacenter van Meta. Zo’n datacenter verbruikt soms meer stroom en water dan een grote stad, terwijl het Nederlands stroomnet al overbelast is. Duizenden mensen betuigden hun steun. De acties leidden tot Kamervragen, de Kamervragen weer tot de toezegging dat Nederland geen grond van de Rijksoverheid aan Meta zou verkopen. XR had in Nederland vanaf 2022 ook een mediageniek gezicht: acteur en cabaretier Sieger Sloot, een slimme, charismatische gast die weet hoe hij een boodschap overtuigend moet overbrengen. Het is immers zijn vak. 

3. Vredelievend verzet

Dat de acties van XR ook geregeld tot irritaties leidden, hoort bij de aard van activisme. Buitenparlementair activisme moét grenzen opzoeken. Een van de standaardwerken daarover is Vredelievend Verzet, van de Amerikaanse politicoloog Erica Chenoweth, die zich baseerde op decennia aan onderzoeken naar burgerlijk verzet, een term die Mahatma Ghandi in de 20ste eeuw bedacht. Het is geen toeval dat het boek in Nederland werd uitgegeven door de Nicolaas G. Pierson Foundation, het wetenschappelijk bureau van de Partij voor de Dieren. Maar tamelijk cruciaal in dit boek is hoofdstuk 2, met de vragen ‘Hoe kan geweldloos burgerlijk verzet een grote aanhang mobiliseren?’ en ‘Hoe komen succesvolle campagnes van burgerlijk verzet van de grond?’

Daarin schrijft Chenoweth onder meer: ‘Van het allergrootste belang voor het succes van een campagne van burgerlijk verzet zijn de schaal en de breedte van de participatie van burgers. Hoe groter en diverser het draagvlak van de campagne, hoe groter de kans op succes.’

Dat de acties van XR ook geregeld tot ergernis leidden, hoort bij de aard van activisme. Buitenparlementair activisme moét grenzen opzoeken

Chenoweth legt een verband met grassroots bewegingen, die van onderop massabewegingen opbouwen die werkelijk de samenleving kunnen veranderen. ‘Om dat voor elkaar te krijgen zijn acties nodig die door een groot aantal verschillende groepen wordt gesteund: vrouwen, jongeren, studenten, ouderen, deskundigen, taxichauffeurs, winkeliers en eigenaars van kleine bedrijven, religieuze figuren, ambtenaren en meer. Hoe diverser het palet van aanhangers, hoe groter de kans dat de beweging een volledige doorsnee van de maatschappij vertegenwoordigt, met diverse invloedsferen – en dus hoe meer mogelijkheden om mensen te bereiken die tot de pijlers van de tegenstanders behoren.’ En Chenoweth schrijft: ‘Bewegingen die afwisselend verschillende methoden gebruiken, hebben meer kans van slagen dan bewegingen die te veel vertrouwen op één methode, zoals protesten of demonstraties.’

De Partij voor de Dieren stuurde het boek een tijd lang als welkomstgeschenk op naar ieder nieuw lid. Het was geen overbodige luxe geweest als XR het ook iedere activist had gegeven. Want wat is er nu divers aan het draagvlak van de campagnes van XR, of hun methodes? XR, dat zijn in de publieke perceptie krakers met paars haar en Palestina-sjaals die op een wegdek gaan zitten. Terwijl XR juist is ontstaan vanuit acties op een thema (klimaatverandering) dat in verkiezingsdebatten geen enkele rol meer speelt en zelfs in verkiezingsprográmma’s van groene partijen een paar hoofdstukken is opgeschoven, maar waarover volgens onderzoek van het CBS 76 procent van de Nederlanders van 18 jaar of ouder zich zorgen maakt. Het is bijna knap om op een thema waar driekwart van de bevolking zorgen over heeft, actie te voeren die die bevolking niet mobiliseert, maar vooral irriteert. 

4. ‘Acties mislukken nooit’

Onlangs voerde Extinction Rebellion actie op de A2 bij Maastricht Aachen Airport, het lokale vliegveld van Limburg, dat overigens in Maastricht noch in Aken ligt, maar in Beek. Omdat Vliegveld Beek nogal kneuterig en klein klinkt, heeft de luchthaven jaren geleden besloten zich niet naar de werkelijkheid te vernoemen (die zowel kneuterig als klein is, want wie vanaf dit vliegveld een budgetvlucht naar een vakantieland neemt, kan zijn auto zo ongeveer op de landingsbaan parkeren), maar naar een toekomstdroom die altijd een luchtkasteel is gebleven.   

Over de luchthaven wordt veel geschreven in Limburgse media, en zelden is het positief. Er is veel weerstand vanwege de geluidsoverlast, en er moet al jaren enorm veel geld bij. Maastricht Aachen Airport staat in Limburg bij veel mensen gerubriceerd onder de B van Bodemloze Put. 

Het is bijna knap om op een thema waar driekwart van de bevolking zorgen over heeft, actie te voeren die die bevolking niet mobiliseert, maar vooral irriteert

Actie voeren tegen een lokaal zeer onpopulaire bron van vervuiling zou op papier dan ook op instemming van minstens een deel van de bevolking kunnen rekenen, zou je zeggen. Natuurlijk zijn er ook mensen die niet denken dat klimaatverandering, en de menselijke invloed daarop, een geloof is, en die zich ten opzichte van dat ‘geloof’ (dat dat niet is, doch wetenschap) op wensen te stellen als een atheïst. Van díe mensen had ik wel kritiek en afwijzing verwacht, maar de reacties op de Limburgse nieuwsmedia waren zonder uitzondering zeer negatief.

Ook met alles dat daar op valt af te dingen (dat reacties op nieuwsberichten op sociale media sowieso eerder negatief dan positief zijn, dat sommige mensen nou eenmaal kortsluiting krijgen van iedereen die zich anders kleedt of uitdrukt dan zijzelf, dat je ‘Ga ‘s wat nuttigs doen!’ ook kunt zeggen tegen iemand die achter een laptop scheldberichten plaatst onder nieuwsberichten) vond ik dat opvallend. Temeer omdat de actie niet alleen was gericht tegen een onpopulair vliegveld, maar zich ook nog eens toespitste op het gebruik van privéjets door de groep mensen met waarschijnlijk de laagste gunfactor ter wereld: de economische elite. Die kwam namelijk naar kunstbeurs TEFAF in Maastricht vliegen dat weekend, de directe aanleiding tot de actie. 

Dat gebrek aan instemming en ondersteuning zou XR te denken moeten geven. Filosoof en publicist Remko van Broekhoven wijdde er onlangs onder de kop ‘Mensen van het padje - de rebelse ondergang van Extinction Rebellion’ woorden aan op zijn Facebook-pagina: ‘Al maanden hadden mijn dochter en ik dit uitje naar Amsterdam gepland staan. We zouden kaasjes gaan proeven bij VEGA-LIFE. Toen zag ik gisteren dat XR het spoor bij Utrecht zou blokkeren, waardoor we niet op tijd ter plaatse konden zijn. De laatste check op station Driebergen-Zeist bevestigde het vermoeden: “Mensen op het spoor in Utrecht” meldden de monitors. Het uitje ging niet door. Het is klein leed vergeleken bij... (vul maar welke grootse zaak dan ook in waarvoor XR zegt te strijden). En als dit ergens goed voor zou zijn, zou ik mijn ongemak glimlachend incasseren – ik garandeer je niet dat dit ook zou gelden voor degenen die erger zouden zijn gedupeerd.

Maar het punt is dat Extinction Rebellion al jaren meer met Palestina aan de slag is dan met het klimaat. En dat het ronduit ondemocratisch is te verwachten dat het kabinet je eisen – “We waarschuwen Israël voor de laatste maal!” – per direct inwilligt zonder dat kiezers of zelfs maar parlementariërs hier ook nog iets over te zeggen hebben. En zo vervreemdt XR alsmaar grotere volksstammen van zich. Automobilisten en treinreizigers. Consumenten en kiezers. En deze filosoof, die zolang hij zich heugen kan denkt, droomt, schrijft en spreekt over meer harmonie tussen mens en natuur; al twaalf jaar geen vliegtuig van binnen meer heeft gezien; en heilig in vegan leven gelooft. Niet als zelfingenomen veroordeling van een ander, maar als dat kleine beetje dat jijzelf bijdragen kan. Nee, dan het spoor blokkeren, dát helpt de zaak vooruit.’

Dat zelfs iemand als Van Broekhoven, de voormalige hoofdredacteur van een links maandblad (!), die met de trein (!!) onderweg was naar een evenement over veganisme (!!!), zich zeer kritisch uitspreekt over de manier waarop XR ‘alsmaar grotere volksstammen’ van zich vervreemdt, lijkt me veelzeggend. 

Ik beschouw mezelf op deze terreinen als een geestverwant van Van Broekhoven, en vroeg me in mijn column in De Limburger na de actie bij Maastricht Aachen Airport het volgende af: ‘Activisme is geen populisme, dat begrijp ik: wie vooral applaus wil, voert geen actie. Een actie levert wrevel op, vrijwel per definitie. Maar een actie die niémand lijkt te overtuigen of enthousiasmeren, en dat op een onderwerp waar wel degelijk veel mensen zorgen over hebben, is dat niet gewoon een mislukte actie? Of is iédere aandacht ervoor al een overwinning? En iedere kritiek erop, ook deze, daarmee eveneens?’

Daar kwamen verschillende reacties op binnen op de redactie van De Limburger. De meest opvallende hadden een paar eigenschappen met elkaar gemeen: ze kwamen met enige dagen vertraging, waren geschreven door mensen uit de Randstad, en waren zeer lijvig. Dat waren geen lezers van De Limburger, dit was een groepsapp van XR-activisten. Maar het staat uiteraard eenieder vrij te reageren op een column, en de brieven gaven een zeer verhelderend inkijkje in de denkwijze van het XR-kader. Zo schreef Pim over mijn kritiek op de actiemethoden van XR: ‘Op welke manier maakt het bovendien uit wat dat betekent, om je van supporter tegen miljonairprivéjets te doen laten veranderen naar iemand die protest tegen miljonairprivéjets bekritiseert? De miljonairs lachen in hun rijke vuistje. (…) Het is dan te hopen dat een volgende columnist niet alleen zulke kritiek pareert, maar er vooral niet aan bijdraagt. Ogen op de bal: de megavervuilers.’

Doel heiligt middelen 
Het is een populaire manier van redeneren van activisten: iedere kritiek op actiemethoden of strategie zou koren op de molen zijn van het onderwerp van die acties. ‘Ogen op de bal’ betekent hier: nooit kritisch naar jezelf kijken, dat leidt alleen maar af van het actiedoel. Er ligt ook een onuitgesproken veronderstelling onder: dat de middelen er niet echt toe doen, omdat het doel al die middelen heiligt. Acteur Sieger Sloot zei dat letterlijk in een interview met Amnesty International in 2023, op de vraag: ‘Mag je de wet overtreden om voor je rechten op te komen?’ Het antwoord: ‘Het doel heiligt hier de middelen. Het probleem van de opwarming van de aarde is al vijftig jaar bekend. Er is van alles geprobeerd: demonstraties, petities, opiniestukken, politiek – niets helpt. Wij zijn dus inmiddels een beetje wanhopig. (…) Maar als ik niets doe, krijg ik gewetensbezwaren.’

Een andere brievenschrijver, Inge, schreef: ‘Of onze actie mislukt was, vroeg Leon Verdonschot zich af in de krant van 16 maart. Ik was erbij zaterdag, om te demonstreren tegen privéjets. En in mijn beleving is de actie mislukt. Want er is niets veranderd. (…) De strijd die we wilden winnen, wonnen we niet. En het was lastig om níet boos te worden op degenen die op deze dag pal stonden voor het belang van het vliegveld, van de macht, van de vernietigende status quo. Op de maat van de trommels van Rythms of Resistance probeerden we de woede eruit te dansen en te schreeuwen. A! ANTI! ANTIKAPITALISTA! Intussen stegen privéjets op. Het had dus allemaal weinig zin. Dat roept de vraag op wat dan wel zinnig is. Misschien maar niks doen, want het heeft allemaal toch geen zin en we kúnnen helemaal niet zonder olie. Dat is de niet-wereldvreemde houding, voor wie de verbinding met de aarde kwijt is. Of naar buiten kijken en de uitbottende bomen zien en de vogels en de blauwe lucht en dan al je liefde voelen. En dan al je verdriet omdat het kapot gaat. En dan al je woede omdat we het met elkaar kapot maken. En dan in verzet komen.’

Het was een lange brief, die van deze Inge, en er sprak veel woede en frustratie uit. Ik heb geen enkele behoefte om laatdunkend te doen over die woede. Ze schrijft bijvoorbeeld over ‘de (multi)miljonairs die af- en aanvliegen om kunst te kopen bij wijze van investering voor later’, en dan uit Amsterdam naar Maastricht vliegen. ‘Omdat op Maastricht niet voldoende ruimte is voor alle privéjets, vliegt de piloot met het lege toestel naar Luik, om daar te parkeren. Om terug te vliegen naar Maastricht om daar de miljonair weer op te pikken. Wachtend op de aankomst van zijn vliegtuig, kan de miljonair de krant lezen. Daarin staat te lezen dat de klimaatcrisis ernstiger blijkt dan de zorgelijkste IPCC-rapporten voorspelden.’

Een treffend beeld van een absurde werkelijkheid, waar volgens mij weinig op valt af te dingen. 

Maar dat je doel nobel is, ontslaat je niet van de verplichting om na te denken over je actiemethoden. Veelzeggend vond ik de brief van een andere activiste, Stefanie, die schreef dat ik aan ‘mansplaining’ deed door de actie te bekritiseren, en daarna anderhalf kantje lang ging womansplainen. 

Veelzeggend, omdat ze mijn kritiek op bekladding en ander vandalisme door XR en aanverwante groepen als Just Stop Oil in het Verenigd Koninkrijk, die zelfs kúnst aanvallen in naam van het milieu, afdeed met: ‘Het is nog steeds helemaal niets in vergelijking met wat de groep fossiele bedrijven aanricht in de maatschappij. Ik hoop dat je je daaraan naar rato ergert en er artikelen aan wijdt, want dat is pas echt vernieling, bekladding en zelfs moord.’

Dat het XR niet lukt om omwonenden te betrekken bij deze actie, lag volgens Stefanie niet aan XR, maar aan die omwonenden. ‘Mensen proberen ten koste van alles de status quo te beschermen. Dwars door alle rationaliteit heen. Zelfs al gaat dit uiteindelijk in hun nadeel uitpakken. Steek je kop niet boven het maaiveld uit, doe niks geks, dat is het ergste dat je kunt doen volgens de gedweeë massa. Zo houdt men elkaar klein en volgzaam. Je wilt toch niet dat je familie en buren je aanspreken op activisme! De mensen zijn ook vooral bang dat ze zelf iets moeten gaan inleveren, als ze erkennen hoe erg het is. Inleveren aan comfort, gadgets, reisjes, vlees eten, nieuwe kleren: dat wil men niet.’

Het is de hooghartigheid van de zelfbenoemde voorhoede: gewone mensen zijn nu eenmaal, in tegenstelling tot onszelf, lui en gemakzuchtig, dus daar kunnen we niet op wachten. Dat in de regio Beek al jaren zeer volhardend op allerlei verschillende manieren (demonstraties, bijeenkomsten, petities, bezwaarschriften, opiniestukken, inspreekavonden) actie wordt gevoerd tegen het vliegveld door diezelfde ‘gedweeë massa’, ook de dagen en maanden en jaren nadat de XR-activisten allang al zelffeliciterend zijn teruggekeerd naar Amsterdam: doet er allemaal niet toe. 

De actie is geslaagd, want er was een actie, is de redenering van Stefanie: ‘Je vraagt je af of de actie mislukt is. Nee, er is niet zoiets als een mislukte actie. Elke poging is geslaagd. Er was aandacht voor het onderwerp, er zijn statements gemaakt. Mensen zijn weer even wakker gemaakt en aan het denken gezet.’

Dat die mensen, die in deze lezing normaal gesproken allemaal liggen te slapen, helemaal niet ‘aan het denken’ zijn gezet, maar zich getuige de vele negatieve reacties alleen maar hebben geërgerd: het zet helemaal niets in beweging. Kritiek landt niet, zelfkritiek bestaat niet, want: er is groter leed. In de afsluitende woorden van Stefanie: ‘Maar schrijf vooral door over Extinction Rebellion. Terwijl jij daar je stukjes aan wijdt gaan de grote vervuilers breeduit lachend door met ons vermoorden, terwijl ze hun zakken vullen.’

Het volmaakt gesloten universum van het grote morele gelijk. 

5. Vakbonden als voorbeeld

XR zou iets kunnen leren van een andere beweging, die al veel langer bestaat en heel veel verandering voor elkaar heeft gekregen: de vakbonden. Die kennen al sinds mensenheugenis een combinatie van publieksvriendelijke zachte en harde acties, en publieksonvriendelijke acties, zoals stakingen. Die laatste hebben als doel de druk op werkgevers of overheid maximaal op te voeren, maar zijn altijd onderdeel van een heel zorgvuldige strategische afweging, waarbij het maatschappelijk draagvlak voor de eisen eerst zo groot mogelijk is gemaakt, en vervolgens burgers die last hebben van die acties (omdat bijvoorbeeld geen treinen rijden) zo lang mogelijk steun, of in ieder geval begríp moeten hebben voor de acties.

Als de vakbonden betere arbeidsomstandigheden of een hoger loon eisen van de NS, begínnen ze niet met het platleggen van het spoor. Dat is de laatste trede op de escalatieladder. Daar zijn allerlei stappen aan voorafgegaan, van demonstratief weglopen bij onderhandelingen tot boze vakbondsleiders aan talkshowtafels en gecoördineerde opiniebijdragen in kranten, zodat iedereen uiteindelijk weet waarom de treinen niet rijden. 

XR, dat zijn de mensen door wie je uren in de file staat, op die ene dag dat je niet hoeft te werken en met je gezin naar het strand wil

In 2018 maakte ik een film over de strijd van de Nederlandse schoonmakers, Het Schoonmakersparlement. Toen de schoonmakers het werk neerlegden, zagen grote stations er binnen een mum van tijd uit als grote vuilnisbelten. Iedereen had last van die acties. Maar het begrip ervoor, zelfs de openlijke steun ervoor, was enorm, want iedereen begreep de inzet, en de symboliek. Het waren zeer publieksonvriendelijke acties die door het publiek zeer vriendelijk waren ontvangen, en dat was het resultaat van een doordachte strategie.  

Zo’n strategie lijkt bij XR te ontbreken. Bij XR zullen veel mensen eerst en vooral aan overlast denken, vanwege de combinatie van de vaak publieksonvriendelijke actiemethoden, en het inmiddels zeer sleetse patroon van kat-en-muisspelletjes met de politie en de ME. XR, dat zijn de mensen door wie je uren in de file staat, op die ene dag dat je niet hoeft te werken en met je gezin naar het strand wil. Die lui die uiteindelijk worden weggesleept en dan klagen over politiegeweld, terwijl een deel van Nederland dan al op sociale media onder het nieuwsbericht heeft getikt ‘ZE mOEteN GeWOOn MeT DiE TrEin oVeR Ze HEEn RiJdeN’, of reageert met het tegenovergestelde van de stelling van Frans Timmermans in ons interview: dat activisten van bijvoorbeeld Farmers Defence Force op veel minder geduld en clementie van de autoriteiten kunnen rekenen (wat overigens onzin is).

Maar wat het verband is tussen de geplande treinreis van deze mensen naar het strand en deze actie? Vaak totaal onduidelijk. Vorig jaar blokkeerde Extinction Rebellion de A10 Zuid rondom Amsterdam. Waarom daar? Omdat het voormalige hoofdkantoor van ING daar ligt. Het voormálige. Wie bedenkt zoiets? 

Er zijn zeer goede redenen voor een debat over de fossiele industrie, en de financiering daarvan door een bank als de ING. Maar in alle nieuwsberichten over die blokkade, en dat waren er vele, kwam die link tussen actie en doel nauwelijks aan bod, en altijd als een laatste zin. Dat ligt volgens XR vast aan die media, want ‘ogen op de bal’. Maar alleen luie activisten nemen daar genoegen mee. In kringen van XR zijn clubs als Milieudefensie en Greenpeace uiteraard nauwelijks sympathieker dan vervuilende multinationals, maar wat die vaak wél goed voor elkaar hebben, is een glashelder verband tussen het doel van de actie, de methode en de locatie. Ik heb Greenpeace nog nooit een zeer publieksonvriendelijke actie zien voeren, waar heel veel mensen last van hadden, met als opgaaf van reden dat ergens aan de overkant ooit het hoofdkantoor van een vervuiler lag. 

Maar dat is het andere probleem van XR, terecht aangesneden door filosoof Van Broekhoven: de club is volledig in de ban geraakt van het ‘intersectionele’ denken. In hun eigen woorden: ecologische vernietiging, neokapitalisme, racisme en kolonialisme hangen met elkaar samen, sterker nog: versterken elkaar. In mijn woorden: we voeren actie tegen álles. Tegen Israël uiteraard, want een uur niet ‘Free Palestine!’ geroepen is een uur niet geleefd, maar dan ook tegen de NOS (dus tegen de vrije pers, en grappig genoeg tegen hetzelfde instituut daarvan waar radicaal-rechts ook het liefst tegen tekeer gaat – leve de hoefijzertheorie over politieke flanken die elkaar raken) wanneer die over Gaza of het klimaat berichten zoals ze zelf goeddunkt, en niet zoals XR voorschrijft.

En ook hier: meteen gaan voor de meest publieksonvriendelijke acties, en met een verband tussen de boodschap en de methode die alleen een beroepsactivist nog kan leggen. Dat betekent bijvoorbeeld in mei van dit jaar het spoor in Utrecht bezetten, omdat bij Cyprus de  Gaza-flotilla is onderschept, waarmee anti-Israël-activisten probeerden de zeeblokkade van de Israëlische marine te breken.

Wat hebben al die mensen die die dag urenlang niet thuis konden komen in Nederland te maken met Nederlandse activisten in Cyprus, onderweg naar Gaza? Niemand die het uitlegt, of kán uitleggen. Te druk met het ritueel van blokkeren, weggesleept worden en dan klagen over de politie-inzet. Zal iémand in Nederland die dag anders zijn gaan denken over Gaza? 

Natuurlijk niet, maar dat lijkt ook helemaal niet de bedoeling. De bedoeling de actie zélf. Zoals XR-Stefanie zou schrijven: ‘Nee, er is niet zoiets als een mislukte actie. Elke poging is geslaagd.’ 

Zie hier het grafschrift van een actiebeweging.