Door: jwevertz
Artikel
11

Zo vocht Frans Timmermans zich naar de Europese macht

Op weg naar een toppositie in Europa heeft Frans Timmermans de demonen van zijn familie van zich af moeten schudden. Doo...

Op weg naar een toppositie in Europa heeft Frans Timmermans de demonen van zijn familie van zich af moeten schudden. Doodsbang te eindigen als zijn vader en grootvader maakte hij een onstuitbare carrière. Met een beetje ‘hulp’ van een gelekt e-mailtje en Vladimir Poetin.

Frans Timmermans wordt waarschijnlijk ‘supercommissaris’ in de nieuwe Europese Commissie. Die zagen we niet aankomen. Minister van Financien, Jeroen Dijsselbloem, was lange tijd de favoriet om een zware post voor Nederland binnen te halen. Maar Dijsselbloem redt het niet, naar het schijnt door zijn beledigingen aan het adres van aanstaand commissievoorzitter Jean-Claude Juncker, die nogal stevig zou drinken. Dus moet het kabinet snel schakelen en een andere man in Brussel parachuteren.

Het is Timmermans geworden. Nederlands huidige troetelpoliticus, de Minister van Buitenlandse Zaken die op maandag 21 juli 2014 Nederland troostte na de aanslag op de MH17. En een resolutie tot veroordeling unaniem gesteund kreeg door de VN-veiligheidsraad.

Pechtold twitterde: ‘Felicitaties aan Timmermans... maar... wat gaat hij doen?’ Goede vraag. Timmermans wilde heel graag de nieuwe buitenlandcoordinator van de Europese Unie worden maar die positie ging naar een Italiaan. De Speld benoemt hem tot ‘vice-tolk’, maar wat hij wel wordt is nog niet helemaal duidelijk. Vast staat dat voorzitter Juncker hem er zo graag bij wil, dat hij zijn ‘negenvrouwenregel’ ervoor loslaat.

NRC-journalist Thijs Niemantsverdriet volgde Timmermans de hele zomer van 2013 en noemt hem “een heel ambitieuze, heel getalenteerde, heel ijdele, maar soms ook onzekere man.” Hoe is Frans Timmermans toegegroeid naar dit moment? En waar komt die grenzeloze ambitie vandaan? De bron ligt bij zijn opa, een mijnwerker uit Limburg. En Frans’ drang niet te hoeven buigen voor ‘de Hoge Heren’. De beste methode: zelf een Hoge Heer worden.

Droombaan Frans Timmermans wordt op 5 november 2012 benoemd in wat dan zijn ‘droombaan’ is: minister van Buitenlandse Zaken. Alles wat hij in de jaren ervoor heeft opgebouwd komt bij elkaar. Zijn reisgekte, zijn jeugd in drie verschillende wereldsteden, de zeven talen die hij spreekt, zijn bezetenheid van Europa en zijn ambitie om een zo groot mogelijke sociaal-democratische invloed te hebben. Hij is de tweede PvdA’er die deze positie bekleedt. De eerste was Max van der Stoel, Timmermans’ grote politieke mentor en voorbeeld. 'Hij is in 2011 overleden, maar ik hoop voortdurend dat ik hem niet teleurstel, dat Max niet denkt: wat loop je nou te prutsen.'

Intern schijnt het bijzijn aantreden niet zo gezellig te zijn op het Ministerie. Ambtenaren en diplomaten klaagden dat Timmermans’ voorganger Uri Rosenthal hen niet op de hoogte hield over onderhandelingen, en niet geïnteresseerd was in hun input. Het eerste dat Timmermans dus doet, is diezelfde ambtenaren een kolossale veer in de reet steken. ‘Ik heb enorm veel expertise in huis,’ zegt hij tijdens het VPRO-marathoninterview. ‘Mijn mensen zijn gewoon hartstikke goed en ik wil dat de rest van Nederland dat ook eens ziet.’

‘Als Nederland de Europese Grondwet afwijst, wil hij alleen nog maar fietsen door Limburg, boos op het volk’

De belangrijkste taak van Timmermans is Neerland’s imago opvijzelen na Wilders’ Polenmeldpunt. Timmermans’ wil ook dat Nederland internationaal weer meedoet en voorop loopt. In een eindeloze stroom opiniestukken pleit hij al vanaf 2005 tegen Nederlands navelstaren. Hij wil lid worden van de VN-veiligheidsraad en de VN-mensenrechtenraad. ‘Dat is goed voor ons internationale beeld, en voor ons zelfbeeld.’

Euforisch Al vanaf 2002 werkt hij als Kamerlid mee aan de Europese Grondwet. ‘Je was een schlemiel als je Europa deed,’ zegt hij. ‘De EU was zoiets als het weer: het is goed of slecht, maar je kunt er toch niets aan doen.’ Eurofiel Timmermans probeert toch. Als Nederland die Grondwet in 2005 de deur wijst in een referendum, wil hij alleen nog maar fietsen door Limburg, boos op het volk. Daarna begrijpt hij de EU-scepsis, vanwege de veranderende positie van Nederland in de EU, en noemt zichzelf ‘Eurorealist’. In 2007 komt de Europese Raad opnieuw samen en ontstaat het Verdrag van Lissabon, dat aan veel Nederlandse bezwaren tegemoet komt. Timmermans is euforisch. Wanneer hij in 2012 minister wordt van BZ wil hij ook geen staatssecretaris voor Europese Zaken, wat gebruikelijk is. Die portefeuille doet hij er mooi zelf bij.

Het jaar 2013 is voor Timmermans cruciaal. Hij wordt direct in het Nederland-Ruslandjaar geduwd als de Nederlandse politie een ‘onschendbare’ Russische diplomaat arresteert omdat die stomdronken zijn kinderen over straat sleurt. Russen beuken daarop een Nederlandse diplomaat in elkaar omdat Nederland het Verdrag van Wenen heeft overtreden. Half Nederland vindt dat Timmermans om vergiffenis moet smeken. De andere helft vindt hem in dat geval een laffe zak. Wat te doen?

Timmermans zegt namens Nederland keurig ‘sorry’ en post de dag erop ‘Non, je ne regriette rien’ van zangeres Edith Pfiaf op zijn Facebookpagina. Hij beweert dat dit helemaal niks met dat excuus van doen had: hij wil alleen maar stilstaan bij haar sterfdag, vijftig jaar geleden.

In november 2013 maakt hij Poetin opnieuw pissig door een brief naar de Tweede Kamer te sturen waarin hij aankondigt dat Russische homo's die vanwege hun geaardheid worden gediscrimineerd, kans maken op asiel in Nederland.

Effectbejag Emotie, dat is wat altijd als een zweem om Timmermans heen hangt, en die hij zo welbespraakt overbrengt. Dat is waarmee hij na de aanslag op de MH17 de hele wereld raakt in een toespraak. Maar ook waarmee hij in mei 2014 in de Tweede Kamer staand applaus ontvangt na een rede tegen antisemitisme en onverdraagzaamheid richting minderheden in Europa. In 2012 verklaart Timmermans: ‘Grote beslissingen in de politiek zijn bijna puur emotioneel. Niet op basis van een wetenschappelijke analyse van de voor- en nadelen.’

‘De mail lekt uit. Vier dagen later stapt Cohen op. In negen maanden zit Timmermans op zijn stoel.’

‘Hij kent een evidente bevlogenheid die hem onderscheidt van veel van zijn voorgangers’, zegt VVD-Kamerlid Han ten Broeke. Volgens SP-kamerlid Harry van Bommel buit Timmermans zaken soms publicitair ook wel wat uit, zegt hij in 2013 in dagblad Trouw. ‘Tijdens een recent debat over uitbreiding van de Europese Unie meldde de minister ineens dat journaliste Judith Spiegel en haar partner na hun ontvoering in Jemen, in Nederland zijn geland en herenigd met hun familie. Dat is effectbejag, gericht op publiciteit. (...) Zijn grootste valkuil is beslist dat hij zijn eigen rol als groter ziet dan die in werkelijkheid is.’

De woorden van Van Bommel vinden niet echt naklank in de Kamer. ‘Uiteindelijk beoordeel ik hem op zijn beleid en daarbij heb ik geen reden tot klagen,’ zegt Ten Broeke. ‘Achter de schermen heeft hij zich ook bewezen. Zo zijn de Greenpeace-activisten in het al zo precaire Nederland-Ruslandjaar wél vrijgelaten, evenals Judith Spiegel en haar partner. Dat zijn wel degelijk zijn successen.’

Daarbij behoort Van Bommel tot de SP. Met de visie van deze partij is Timmermans het zo hartstochtelijk oneens, dat hij in februari 2012 een politiek risico neemt om de PvdA daar verre van te houden. Timmermans tikt een mail waarin hij Cohen verwijt de partij richting de SP te drijven, door te blijven hangen in het idee dat de PvdA alleen de onderkant van de samenleving moet beschermen. Hij richt de mail aan de voltallige PvdA-fractie, plus een fikse rits medewerkers. En klikt op ‘verzenden’. Natuurlijk lekt te mail binnen een uur uit naar Nieuwsuur. Vier dagen later stapt Cohen op.

Is het toeval dat Timmermans zelf negen maanden later op de stoel van Cohen zit? Tegen Vrij Nederland zegt hij: ‘Als je leider wil worden van deze partij, moet je dat op kousenvoeten doen, niet met een stuk in de krant.’ Tegen de Volkskrant zei hij: '[De mail] had te maken met het gevoel dat ik niet gehoord werd. (...) Ik werd er ongelukkig van. In die periode dacht ik: mijn tijd zit erop.’ Naar eigen zeggen laat Timmermans vervolgens de kandidatencommissie beslissen of zijn naam nog wel op de lijst voor de Tweede Kamer moet. ‘Ze zeiden: we willen je er graag bij, we denken dat we je nodig hebben. En ik ben een sucker als mensen tegen me zeggen dat ze me nodig hebben.’

Misbruik Hoe verdacht de samenloop van omstandigheden met de mail aan Job Cohen ook lijkt, er valt wel iets voor Timmermans’ verdediging zeggen. Hij móet sommige dingen kwijt. Constant valt op hoe hij, soms bijna ondanks zichzelf, de behoefte heeft om te delen wat hij denkt. Zijn meest opvallende keuze daarvoor is in 2002, als hij aan NRC-journalist Joop Dohmen een interview geeft over zijn ervaringen met misbruik door een katholieke priester in Rome. Hij was dertien. ‘Ik zag op televisie een man openlijk getuigen over het misbruik door een priester. Ik dacht: ik wil met mijn verhaal ook bijdragen aan het bespreekbaar maken van het onderwerp dat zolang is weggestopt en ontkend.’

‘Frans leert zich aanpassen. En leert alles over Ons Soort Mensen, en vooral dat hij daarbuiten valt.’

In december 2012 erkent hij in de Volkskrant dat hij misschien wel te veel uit is op ieders goedkeuring. ‘Ik hoop altijd dat men het met me eens is, omdat ik me altijd afvraag of ik het wel goed genoeg doe.’ Een eigenschap die rechtstreeks terug te voeren is op het leven van zijn grootvader, ook PvdA-lid en mijnwerker. Dagelijks verdween hij diep in de schachten van de Heerlense mijnen, terwijl hij de hersens had voor een goede carrière. Maar hij was ook een trots man, omdat hij het relatief goed had. Voor een arbeider. Timmermans logeerde bij zijn opa en oma in de zomer, waardoor Limburg altijd zijn thuis bleef en Roda JC zijn club.

‘Mijn opa vond niks mooier dan dat ik het universitaire diploma behaalde,’ zei hij er later over. ‘Hij vond het prachtig dat ik moeilijke boeken las; hij begreep ze niet maar hij kocht ze wel voor mij.’ Timmermans had echter wel moeite met de onderdanigheid van zijn opa, die thuis de vloer aanveegde met zijn bazen maar wel voor hen boog als hij hen tegenkwam op straat. Timmermans wil dat niet. Buigen. Wat sommigen ‘de bewijsdrang van Timmermans’ noemen, noemt hijzelf ‘de plicht tot zelfverheffing’. Toen hij zag dat zijn vader later ook al geen respect ontving voor zijn klim op de sociale ladder, werd die klim zijn hoogste prioriteit.

Ons soort mensen Timmermans’ vader ontsnapt aan het leven in de mijnen door eerst marechaussee te worden, en dan administratief ambtenaar bij Buitenlandse Zaken. Timmermans groeit op in de diplomatenkringen. Na Parijs volgen Brussel en Rome. Hij leert zich aanpassen. En leert alles over Ons Soort Mensen, en vooral dat hij daarbuiten valt. Zijn vader is geen diplomaat. Ondanks het misbruik door een roomskatholieke priest wordt Italie zijn lievelingsland en AC Roma zijn voetbalclub.

Timmermans haalt voor zijn vijfentwintigste een postdoctoraal Europees Recht in Nancy, en nog één in Franse Letterkunde. In die tijd is eeuwig studeren de norm, maar Timmermans heeft haast. “Voortdurend werd ik met mijn neus op de feiten gedrukt: je bent niet een van ons. Ze zeiden: u heeft vast aanleg hoor, maar iemand uit uw milieu, dat wordt niks. Dat stak me enorm. Ik dacht: ik zal je wat laten zien, vriend.' De ontwikkeling van zijn jeugd tot wat hij nu is, is het klassieke PvdA-ideaal: iedereen van onderaan de ladder moet kunnen klimmen zo ver zijn capaciteiten hem toestaan. Nu wordt hij één van de belangrijkste vervangers van de Europese Commissievoorzitter.

Journalist Niemantsverdriet zei: ‘De politieke carrière van Timmermans kun je zien als een zoektocht naar genoegdoening voor het feit dat zijn vader er nooit helemaal bijhoorde. Timmermans is nu de baas van de organisatie die zijn vader nooit helemaal voor vol aanzag.’ Misschien is het moment, waarop hij uit de rouwstoet op vliegveld Eindhoven stapt en een nabestaande van een slachtoffer omhelst, de beste illustratie van wie Timmermans is. Een ambitieuze man die tegelijk erg gevoelig voor de emoties van anderen en hemzelf. Die niet anders kan dan uit de rij te stappen. En op hoop van zegen afwacht of hij daarmee ooit een catastrofaal domme fout begaat.

Tot nu toen gaat het goed. Straks is hij waarschijnlijk de baas over het werelddeel dat zijn vader nooit helemaal voor vol aanzag. Misschien is dat voldoende genoegdoening.

Harde werker: de opvallend rechtlijnige carrière van een Limburger zonder grenzen

Frans Timmermans werd geboren in Maastricht, in 1961.

1987: ambtenaar bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Hij is zeven jaar diplomaat, onder andere op de ambassade van Moskou.

1995: rechterhand van oud-minister Max van der Stoel bij de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa.

1998: Tweede Kamerlid voor de PvdA, woordvoerder van Europese Zaken.

2007 tot 2010: staatssecretaris van Buitenlandse Zaken verantwoordelijk voor Europese samenwerking.

2012: minister van Buitenlandse Zaken.

Hij scheidde van zijn eerste vrouw, waarmee hij twee kinderen heeft in de twintig. Nu is hij getrouwd met een rechter. Met haar heeft hij twee kinderen, van 7 en 9. (Hoofdfoto: ANP)

Door: Rinke Verkerk

Dit verhaal staat in de Nieuwe Revu van volgende week. Deze ligt vanaf 10 september in de winkels. Nieuwe Revu is ook online los te bestellen. Daarnaast verschijnt Nieuwe Revu ook op de iPad via de app van Tijdschrift.nl. Downloaden doe je hier. Ook eerder verschenen nummers zijn daar te downloaden.